تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ لا تُمْسِکُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَ لا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْکُمْ وَ ما أَنْزَلَ عَلَيْکُمْ مِنَ الْکِتابِ وَ الْحِکْمَةِ يَعِظُکُمْ بِهِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ (231)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 412
وَ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ: و زمانى که طلاق دهيد زنان را، فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَ: پس برسند به انتهاى مدت خود، يعنى نزديک به انقضاى عده، فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ: پس نگاه داريد ايشان را بر وجه نيکوئى که آن قصد نداشتن اضرار و مخالفت اوامر الهى است.
تنبيه: اجل اطلاق شود بر مدت و انتهاى آن، و لذا عمر و موت را که عمر به آن منتهى شود اجل گويند. بلوغ وصول است به نهايت شي‌ء، و گاهى اطلاق شود بر قرب شي‌ء بر سبيل اتساع. و مراد آيه اين است تا صحيح باشد مترتب نمودن فَأَمْسِکُوهُنَ بر آن، زيرا بعد از انقضاء عده امساک نيست.
پس معنى آيه آنکه چون نزديک انقضاء عده شد، مراجعه نمائيد به آنها به نيکوئى. أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ: يا رها نمائيد و واگذاريد ايشان را به نيکوئى تا عده آنها منقضى شود و مالک نفس خود گردند، نه آنکه نزديک انقضاى عده رجوع کنيد تا ضرر به ايشان رسانيد.
مروى است که ثابت بن يسار، زن خود را طلاق داد، همچنين در نه ماه سه مرتبه طلاق و سه مرتبه رجوع نمود، حق تعالى به جهت مبالغه بعد از امر به امساک بر وجه حسن، نهى فرمود از ضد آن که: وَ لا تُمْسِکُوهُنَّ ضِراراً: و باز مداريد و رجوع مکنيد به ايشان به جهت ضرر رسانيدن، لِتَعْتَدُوا: براى اينکه ستم و تعدى نمائيد به درازى مدت عده تا ملجاء شوند به فديه يا نقصان در نفقه و مسکن. وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِکَ: و هر که چنين کند، يعنى ضرر رساند بر وجه تعدى، فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ: پس بتحقيق ظلم نموده است بر نفس خود و خود را در معرض غضب ربانى قرار داده. و حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: ملعون من ضارّ مسلما او ما کره «1» از رحمت دور باد هر که ضرر رساند مسلمانى را يا مکر نمايد به او. و نيز فرمود: المسلم من سلم المسلمون من يده و لسانه «2» مسلمان کسى است که سالم باشند از دست و زبان او. در اخلاق رکنيه نقل نموده در امت موسى
«1» بحار الانوار، جلد 75، صفحه 285، حديث 5: «ليس منّا من غش مسلما او ضرّه او مکره».
«2» اصول کافى، جلد 2، صفحه 234، حديث 12.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 413
هر که را مى‌خواستند نفرين کنند مى‌گفتند: فلان بد کردار و دل آزار باد، چه، کسى که آزار پيشه کند زود بورطه هلاک درافتد.
وَ لا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً: و فرا مگيريد احکام خدا را سخريه و مسخره که از جمله آن امساک به معروف و رهائى به معروف است، يعنى اعراض مکنيد و تهاون منمائيد در عمل بدان. و از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است که فرمود: ثلث جدّهنّ جدّ و هزلهنّ جدّ:
الطّلاق و النّکاح و الرّجعة: سه چيز است جدّ آنها جدّ و شوخى آن جدّ باشد طلاق و نکاح و رجعت.
وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْکُمْ: و ياد بياوريد نعمتهاى خدا را که افاضه فرموده است بر شما و از جمله آن هدايت و بعثت حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و توسيع در احکام خصوصا در باب مناکحات، زيرا در شرايع امم سابقه احکامى مترتب بود: 1- هيچکس را زياده از يک زن در نکاح جايز نبود الا پيغمبران، لکن در شريعت حضرت ختمى مآب تا چهار حره در عقد يکى جايز است. 2- آنها را بعد از طلاق رجوع نبود، و اين امت را جايز است. 3- زن مطلقه تا مادامى که زنده بود ديگر بر آن مرد حلال نبود، اما در اين شريعت حلال است و ساير احکام که به سبب پيغمبر اسلام سهل گرديده.
وَ ما أَنْزَلَ عَلَيْکُمْ: و متذکر شويد آنچه را نازل شده بر شما، مِنَ الْکِتابِ وَ الْحِکْمَةِ: از کتاب قرآن و شريعت اسلام، يَعِظُکُمْ بِهِ: پند مى‌دهد و موعظه فرمايد خدا شما را به آن و منع مى‌فرمايد شما را از اضرار و استهزاء احکام و محرمات. وَ اتَّقُوا اللَّهَ: و بترسيد و بيانديشيد خدا را از مخالفت فرمان او. وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ: و بدانيد بدرستى که خداى تعالى به هر چيزى دانا مى‌باشد از مصالح و مفاسد افعال، و آنچه صادر شود از شما از خير و شرّ و طاعت و معصيت و جزئى و کلى و نهانى و آشکارا.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 414