تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
وَ النَّازِعاتِ غَرْقاً «1» وَ النَّاشِطاتِ نَشْطاً «2» وَ السَّابِحاتِ سَبْحاً «3» فَالسَّابِقاتِ سَبْقاً «4»
فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً «5» يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ «6» تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ «7» قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ «8» أَبْصارُها خاشِعَةٌ «9»
يَقُولُونَ أَ إِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ «10» أَ إِذا کُنَّا عِظاماً نَخِرَةً «11» قالُوا تِلْکَ إِذاً کَرَّةٌ خاسِرَةٌ «12» فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ «13» فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ «14»
ترجمه
سوگند بفرشتگانى که کشندگانند کشيدنى بشدّت
و بفرشتگانيکه بيرون آورندگانند بيرون آوردنى با محنت
و بفرشتگانيکه مدارا کنندگانند در قبض روح اهل ايمان مدارا نمودنى
پس سبقت گيرندگانند سبقت گرفتنى ببهشت
پس ترتيب دهندگانند امور بندگانرا از سالى تا سالى
روزى که بلرزه در آورد بلرزه در آورنده
از پى در آيد آنرا از پى در آينده
دلهائى در چنين روز لرزان و بى‌آرام است
چشمهاى آنها فرو هشته است
ميگويند آيا همانا ما بر گردانده شدگانيم در راهى که گود نموديم بقدمهاى خودمان
آيا وقتى که گشتيم استخوانهائى پوسيده
گفتند آن در اينهنگام باز گشتنى است با زيان و ضرر
پس جز اين نيست که آن يک صيحه کشيدن است
پس ناگهان آنها در زمين هموار محشرند.
تفسير
خداوند متعال در اينسوره شريفه ذکر فرموده صفات ملائکه موکّله بقبض ارواح را و قسم ياد فرموده بآنها چون از امام باقر و امام صادق عليهما السلام نقل شده که از براى خدا است آنکه قسم ياد نمايد بهر چه بخواهد از مخلوقاتش و نيست براى مخلوق آنکه قسم ياد نمايد جز بخدا و عظمت شأن و مقام ملائکه محتاج به بيان نيست و متعلق قسم که محقق الوقوع بودن قيامت است براى دلالت آيات آتيه بر آن ذکر نشده و آن صفات در آن ملائکه از اين قرار است
جلد 5 صفحه 338
که آنها نزع و قلع کنندگانند ارواح کفّار را از ابدانشان با فشار و شدّت تمام مانند شجاعى که زه کمان را بتمام قوّت بکشد که آنرا غرق گويند و منتقل نمايند جانهاى آنها را از جوف و جلدشان بعالم ديگرى با مشقّت و همّ و غمّ و قبض نمايند ارواح اهل ايمانرا بآرامى و سهولت و رفق و مدارا و وا گذارند آنها را که استراحت نمايند مانند شناورانى که در آب بسهولت و آرامى شنا مينمايند که مبادا خسته شوند پس سبقت گيرندگان باشند به ارواح اهل ايمان بسوى بهشت پس تدبير و تنظيم نمايندگانند امور آنان و ساير بندگان خدا را از سالى تا سال ديگر چنانچه در مجمع از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده و بنابر اين دو آيه راجع بکفّار و دو آيه راجع باهل ايمان و آيه پنجم اعمّ از آن دو دسته است ولى مفسّرين و النّاشطات را هم راجع باهل ايمان دانسته‌اند که ملائکه با نشاط و رفق ارواح ايشانرا از بدن بيرون آورند و سابقات و مدبرات را بملائکه‌اى که سبقت ميگيرند بداخل نمودن ارواح کفّار در عذاب و ارواح اهل ايمان در آسايش و نعمت ابدى و تدبير امور هر دو دسته در آنعالم از عقاب و ثواب تفسير نموده‌اند و انصاف آنستکه اينمعنى اقرب بلغت و انسب در اعتبار و نظر است ولى چون اين آيات و امثال آن که در سوره و المرسلات گذشت از متشابهات است و اخبار و اقوال در معانى آنها مختلف ميباشد نميشود بهيچ يک اعتماد نمود و العلم عند اللّه تعالى و محتمل است آيه دوم در هر دو معنى استعمال شده باشد چون استعمال لفظ مشترک در بيشتر از يک معنى جائز بلکه از محسّنات کلام است و اينمعنى مکرّر ذکر و در اوائل کتاب بنحو اجمال اثبات شده و بنابر اين آيه اول مخصوص بکفّار و آيه سوم مخصوص باهل ايمان و آيه دوم مشترک است و هر يک از آن سه مستقلّ در مرادند که بر يکديگر بواو عطف شده‌اند و آيه چهارم و پنجم که بفاء عطف شده از متفرّعات بر آيات سابقه ميباشند چنانچه اخيرا ذکر شد و بنابر اين نکته عطف بواو وفاء معلوم و تعادل آيات در افاده مراد محفوظ خواهد بود و آن جمعى است بين روايت علوى و بيان مفسّرين و اللّه اعلم و آن روز قيامتى که خداوند قسم ياد فرموده که خواهد آمد روزى است که متزلزل و منشقّ نمايد زمين را متزلزل کننده که
جلد 5 صفحه 339
نفخه اول اسرافيل است و از پى در آيد آنرا رديف و در دنبال آينده آن که نفخه دوم باشد دلهائى در آنروز ترسان و لرزان و هراسان باشند و ديده‌هاى صاحبان آن دلها از ترسيکه در دلهاى آنان جاى گرفته فرو هشته و بپائين افتاده است و کفّار منکر معاد بر سبيل تعجب و انکار ميگويند آيا ما آن راهى را که پيموديم بآن برگردانده خواهيم شد يعنى دو مرتبه زنده ميشويم چون حافره بزمين حفر شده از اثر قدم عابر گفته ميشود و محتمل است مراد انکار برگشت بحيات در محفوره قبر باشد آيا چنين برگشتى ممکن است وقتى که ما استخوانهاى پوسيده باشيم و گويند اگر چنين باشد اين مرتبه برگشت بزندگى براى ما زيان و خسارت است چون ما آنرا تکذيب نموده مستحقّ عذاب شديم و قمّى ره نقل فرموده که اين جمله را بطريق استهزاء ميگفتند و چون اين امر که برپا نمودن قيامت و زنده کردن مردگان باشد براى خداوند خيلى آسان است اگر چه در نظر مردم بسيار مشکل بلکه محال ميآيد ميفرمايد جز آن نيست که آن نفخه دوم اسرافيل يک بانگ زدن و صيحه کشيدن است پس ناگاه مردم زنده و در زمين صاف هموارى که عرصه محشر است حاضر و ناظر خواهند بود و قمّى ره نقل فرموده که زجره نفخه دوم در صور است و ساهره موضعى است در شام نزد بيت المقدّس و شايد عرصات حشر از آن مبسوط شود و اللّه تعالى اعلم.