تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفازاً (31) حَدائِقَ وَ أَعْناباً (32) وَ کَواعِبَ أَتْراباً (33) وَ کَأْساً دِهاقاً (34) لا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَ لا کِذَّاباً (35)
جَزاءً مِنْ رَبِّکَ عَطاءً حِساباً (36) رَبِّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُمَا الرَّحْمنِ لا يَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطاباً (37) يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِکَةُ صَفًّا لا يَتَکَلَّمُونَ إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ قالَ صَواباً (38) ذلِکَ الْيَوْمُ الْحَقُّ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ مَآباً (39) إِنَّا أَنْذَرْناکُمْ عَذاباً قَرِيباً يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ يَداهُ وَ يَقُولُ الْکافِرُ يا لَيْتَنِي کُنْتُ تُراباً (40)
ترجمه
همانا براى پرهيزکاران است جاى نيل بسعادت ابدى
باغهائى است و انگورها
و دخترانى تازه بر آمده پستان همسنّ
و جام شراب پياپى
نميشنوند در آنها سخن بيهوده و نه دروغى
بپاداش از پروردگار تو که بخششى است از روى حساب
پروردگار آسمانها و زمين و آنچه ميان آن دو است که بخشنده است و قادر نيستند در برابر او چون و چرائى را
روزى که مى‌ايستند روح الامين و فرشتگان صف زده سخن نميگويند مگر کسيکه اذن دهد او را خداى بخشنده و گويد سخن بسزا و صلاحى
آنروز روز محقّق الوقوعى است که خواهد آمد پس هر که بخواهد بايد بگيرد بسوى پروردگار خود جاى بازگشتى
همانا ماييم داديم شما را از عذابى نزديک روزى که مينگرد مرد آنچه را که پيش فرستاده دو دستش و ميگويد کافر اى کاش من بودم خاک.
تفسير
خداوند متعال حسب المعمول بعد از ذکر احوال کفّار بيان فرموده است الطاف خود را در روز قيامت نسبت باهل تقوى و صلاح باين تقريب که براى ايشان است در آنروز فوز و فلاح و نجات و رستگارى و سلامت و سعادت ابدى و کرامت سرمدى يا محلّ اين امور که بهشت عنبر سرشت است و آن بوستانهائى است مملوّ از اشجار مثمره و انواع انگورها و شايد بملاحظه کثرت انواع و اقسام و وفور منافع آن مخصوص بذکر شده باشد و نيز براى ايشان است زنان جوانيکه تازه پستانهاى آنها بيرون آمده مانند ليمو و همسنّ با يکديگرند چون گفته
جلد 5 صفحه 335
شده آنها شانزده ساله و مردان بهشتى سى ساله يا سى و سه ساله‌اند و جام شراب پريا پى در پى و نميشنوند در بهشت سخن بيهوده و نه دروغى را از يکديگر و کذابا بتخفيف نيز قرائت شده جزا داده شوند اهل تقوى از جانب پروردگار جزائى که آن عطاى خداوند است نسبت بايشان و کافى است براى آنها يا بحساب اعمال حسنه آنان است يک برده تا هفتصد چنانچه در امالى از امير المؤمنين عليه السّلام اينمعنى را با تمسّک باين آيه نقل نموده است يا از روى حساب است يعنى گزاف نيست و بر حسب استحقاق ايشان است پروردگار تو اى پيغمبر اکرم پروردگار و مدّبر امور و پرورش دهنده آسمانها و زمين و موجودات ما بين آن دو است که بخشنده و مهربان است و کسى حق گفتگو با او و چون و چرا در کار او ندارد چون مالک حقيقى آنها است و ثواب و عقاب و تمام افعالش بر طبق حکمت و مصلحت است و اينمعنى منافات با جواز شفاعت نمودن از گناهکاران باذن او ندارد و اين در روزى است که روح الامين يعنى جبرئيل يا ملکى که بزرگتر از او و ميکائيل است و با پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه اطهار ميباشد چنانچه از امام صادق عليه السّلام نقل شده با ساير ملائکه صف ميکشند و مى‌ايستند و تکلم نميکنند از آنان و مردم مگر کسانيکه مأذون باشند از طرف خداوند در سخن گفتن و سخن صواب و خوب و بسزا گويند و در مجمع از امام صادق و در کافى از امام کاظم عليهما السلام نقل نموده که مائيم و اللّه آنکسانيکه مأذونند از طرف خداوند در روز قيامت و آنانکه گويندگان صوابند عرض شد چه ميگوئيد فرمودند تمجيد ميکنيم از پروردگارمان و صلوات ميفرستيم بر پيغمبرمان و شفاعت ميکنيم از شيعيانمان و ردّ نميفرمايد ما را پروردگارمان اين روز روز حقّى است که بايد حتما بيايد و شک و شبهه در وقوع آن نيست پس هر کس خواسته باشد در آنروز سعادتمند باشد بايد مرجع و مئال کار خود را که بسوى حکم خدا است بأعمال صالحه خوب نمايد و در دنيا عمر خود را به بيهودگى تلف ننمايد ما شما مردم را از عذاب نزديکى ميترسانيم چون مرگ بآدمى نزديک است و از آنجا عذاب و ثواب شروع ميشود و قيامت هم چون محقّق الوقوع است نزديک است و بايد در فکر آنروز بود و آن روزى است که هر کس بنامه
جلد 5 صفحه 336
اعمال خود که آنرا بدست خويش در دنيا تهيّه نموده و پيش فرستاده نگاه ميکند و منتظر است که به بيند خوب است يا بد و کافر ميگويد کاش من خاک بودم و از قبر سر بيرون نمى‌آوردم يا اصلا خاک بودم و در دنيا وجود پيدا نميکردم و مکلّف نميشدم که چنين روزى را به بينم در علل از ابن عباس ره نقل نموده که پرسيدند چرا پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم امير المؤمنين عليه السّلام را ابو تراب خوانده فرمود چون او صاحب زمين و حجت خدا است بر اهل آن بعد از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و از برکت وجود او است بقاء زمين و آرامش و قرار آن و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود چون روز قيامت شود و کافر ببيند آنچه را خداوند مهيّا فرموده براى شيعيان على عليه السّلام از ثواب و قرب و منزلت خواهد گفت ايکاش من خاک بودم يعنى شيعه على عليه السّلام بودم و او پدر من بود و مراد از قول خداوند و يقول الکافر يا ليتنى کنت ترابا اين است و قمّى ره هم قريب به اين معنى را نقل نموده است در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که هر کس سوره عمّ يتسائلون را همه روزه قرائت نمايد بسال نميرسد مگر آنکه موفق بزيارت مکّه مى‌گردد و فقنا اللّه تعالى انشاء اللّه
جلد 5 صفحه 337