اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ
وَ النّازِعات‌ِ غَرقاً «1» وَ النّاشِطات‌ِ نَشطاً «2» وَ السّابِحات‌ِ سَبحاً «3» فَالسّابِقات‌ِ سَبقاً «4»
فَالمُدَبِّرات‌ِ أَمراً «5»
واو در و النازعات واو قسم است که خداوند قسم ياد ميکند و همچنين در بقيه و مراد از اينکه مذکورات بسياري از مفسرين گفتند: ملائکه هستند، بعضي گفتند:
موت است، بعضي گفتند: نجوم ستارگان هستند، بعضي گفتند: مجاهدين هستند.
فاضل معاصر پس از آنکه بمقدمات زيادي اقوال آنها را رد ميکند خود تطبيق ميکند بقواي طبيعت و حواس ظاهريه و صنايع متحرکه مثل ماشين و طياره و اشباه اينها از امور حسيه.
جلد 17 - صفحه 370
اقول: در قرآن مصاديق آنها را بيان نفرموده و تمام اينکه اقوال تأويلات است و قرآن ميفرمايد: وَ ما يَعلَم‌ُ تَأوِيلَه‌ُ إِلَّا اللّه‌ُ وَ الرّاسِخُون‌َ فِي العِلم‌ِ آل عمران آيه 7. بلي در اخبار ائمه عليهم السلام که عالم بتأويل هستند و راسخون في العلم به ملائکه و ارواح کفار و مؤمنين و کلاب جهنم: و به جبرئيل و ميکائيل و اسرافيل و ملک الموت هر يک جمله آنها را تفسير کرده‌اند که بيانش در تفسير جملات ميآيد. و مکرر گفته‌ايم که تفاسير وارده از ائمه عليهم السلام بيان مصداق است منافات با عموم آيات ندارد ميپردازيم بتفسير جملات آيات:
وَ النّازِعات‌ِ غَرقاً نزع بمعني کندن است دو چيز که بهم پيوسته از هم جدا کنند بشدت. از امير المؤمنين (ع) است که ملائکه عذاب روح کفار را بشدت از ابدان آنها نزع ميکنند، و از حضرت صادق (ع) است تفسير بموت فرموده که روح را از بدن جدا ميکنند، غرق جدا شدن بسرعت است و فاصله ندارد مثل تير که از ترکش رد ميشود بسرعت بهدف ميخورد روح هم از بدن جدا ميشود و بقالب مثالي تعلق ميگيرد که بدن برزخي گويند، يا در وادي السلام حشر با انبياء و ائمه و صلحاء يا در برهوت حشر با کفار و اهل ضلال.
وَ النّاشِطات‌ِ نَشطاً نشط باز کردن گره است بملايمت و رفق مثل باز کردن طناب از پاي شتر که نشط ميگويند، و در اخبار دارد که ملک الموت روح مؤمن را قبض ميکند بملايمت که او تا مؤمن اذن ندهد قبض روح او را نميکند و اگر خودداري کرد در اذن پرده برداشته ميشود جاي خود را در بهشت مشاهده ميکند انوار مقدسه را نزد خود ميبيند ميگويند: بيا با ما محشور ميشوي اذن ميدهد و پس از اذن قبض روح او مثل گلي است که بدست او دهند بو کند و لذت برد روح او قبض ميشود و اينکه گره روح باين بدن باز ميشود مثل مرغي که از قفس بدن بيرون آيد و پرواز کند و آزاد شود.
وَ السّابِحات‌ِ سَبحاً از براي سبح معاني بسيار است و در اينجا سير بسرعت است مثل کشتي روي دريا و مثل اسب که او را تاخت ميکنند، و ارواح مؤمنين پس از جدايي
جلد 17 - صفحه 371
از بدن بقدري سير آنها سريع است که بآسمان ميروند بر سر بام خانه‌هاي خود ميآيند، باماکن مشرفه مشرف ميشوند و بخواب دوستان و خويشاوندان ميآيند مثل طيور در هوا پرواز ميکنند و قضايا در اينکه باب بسيار است و هر کسي بقدر استعداد خود درک کرده که در خواب خدمت پيغمبر و ائمه مشرف شده که فرمود: (من رآنا فقد رآنا لان الشيطان لا يتشکل بنا) و چه بسيار از علماء و صلحاء رؤيت کرده.
فَالسّابِقات‌ِ سَبقاً سبق مسابقه است که بر يکديگر جلو ميزنند مثل ماشين‌ها و موتورسيکلت‌ها و چرخ سوارها و اسب‌ها و جوانها در دويدن و مسابقه اقسام بسياري دارد در ايمان در اعمال صالحه در صنايع در خلقت سابقين بر لاحقين و همچنين در کفر و ضلالت و فسق و فجور و معاصي فرداي قيامت هم مؤمنين بعضي بر بعضي سبقت ميگيرند در دخول بهشت، و کفار بعضي بر بعضي سبقت ميگيرند در جهنم، و همچنين کرات جويه بعضي بر بعضي در سير سبقت دارند بعضي سريع السير هستند بعضي بطي‌ء ملائکه بعضي بر بعض انبياء اوصياء و اولياء حتي رحمت الهي بر غضب او:
( يا من سبقت رحمته غضبه).
فَالمُدَبِّرات‌ِ أَمراً از براي دبر معاني بسيار است و در قرآن مجيد اطلاقات زيادي دارد مثل: ثُم‌َّ استَوي عَلَي العَرش‌ِ يُدَبِّرُ الأَمرَ يونس آيه 3، وَ مَن يُدَبِّرُ الأَمرَ فَسَيَقُولُون‌َ اللّه‌ُ يونس آيه 31، يُدَبِّرُ الأَمرَ يُفَصِّل‌ُ الآيات‌ِ رعد آيه 2. يُدَبِّرُ الأَمرَ مِن‌َ السَّماءِ إِلَي الأَرض‌ِ ثُم‌َّ يَعرُج‌ُ إِلَيه‌ِ فِي يَوم‌ٍ کان‌َ مِقدارُه‌ُ أَلف‌َ سَنَةٍ مِمّا تَعُدُّون‌َ سجده آيه 5.
که اطلاق بر خداوند متعال شده که مدبر امور است. اطلاق بر پشت کردن و رو برگردانيدن شده ادبار که ميفرمايد: تَدعُوا مَن أَدبَرَ وَ تَوَلّي معارج آيه 17، ثُم‌َّ أَدبَرَ وَ استَکبَرَ مدثر آيه 23، وَ اللَّيل‌ِ إِذ أَدبَرَ مدثر آيه 33، بمعني تفکر و تأمل:
أَ فَلا يَتَدَبَّرُون‌َ القُرآن‌َ نساء آيه 82، محمّد (ص) آيه 24. بمعني قطع و هلاکت مثل:
وَ قَطَعنا دابِرَ الَّذِين‌َ کَذَّبُوا بِآياتِنا اعراف آيه 72، وَ يَقطَع‌َ دابِرَ الکافِرِين‌َ انفال آيه 7، أَن‌َّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقطُوع‌ٌ مُصبِحِين‌َ حجر آيه 66، و غير اينها، و در اينکه آيه مدبرات ملائکه هستند که هر کدام مأمور بامري هستند بلکه تمام عوالم علوي و سفلي هر کدام
جلد 17 - صفحه 372
مأمور بامري هستند براي تنظيم امور و اصلاح آن:
ابر و باد و مه و خورشيد و فلک در کارند || تا تو ناني بکف آري و بغفلت نخوري
همه از بهر تو سرگشته و فرمان بردار || شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبري
اللّه‌ُ الَّذِي سَخَّرَ لَکُم‌ُ البَحرَ لِتَجرِي‌َ الفُلک‌ُ فِيه‌ِ بِأَمرِه‌ِ وَ لِتَبتَغُوا مِن فَضلِه‌ِ وَ لَعَلَّکُم تَشکُرُون‌َ وَ سَخَّرَ لَکُم ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ جَمِيعاً مِنه‌ُ إِن‌َّ فِي ذلِک‌َ لَآيات‌ٍ لِقَوم‌ٍ يَتَفَکَّرُون‌َ جاثيه آيه 12 و 13 تمام اينها مدبرات امر هستند.
تنبيهان: الاول- در سه آيه اول بواو قسم فرموده و در دو آيه بعد به فا تعبير نموده بعيد نيست که حکمت آن اينکه باشد که تا ارواح جدا نشوند از قفس بدن و دور نشوند و سرعت سير پيدا نکنند مسابقه تحقق پيدا نميکند و تا تمام اينکه امور خاتمه پيدا نکند امر بتمامه تدبير نشده و خاتمه آنها خلود است در بهشت يا جهنم.
الثاني- در حديث دارد که خداوند بمخلوقات خود براي عظمت قدرت خود قسم ياد ميکند ولي بندگان بايد قسم بو اللّه و تاللّه و باللّه قسم ياد کنند در جايي که حکم قسم بيايد نه باين امور.