تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ کامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَ عَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لا تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَ لا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِکَ فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَ تَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَکُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْکُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ ما آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (233)
بعد از آن احکام رضاع را بيان مى‌فرمايد:
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 416
وَ الْوالِداتُ: و زنان مطلقه و غير آنها که طفل شيرخوار دارند خواه قبل از طلاق متولد شوند يا بعد از آن، حکم مادر آنست که: يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَ: شير دهند فرزندان خود را، حَوْلَيْنِ کامِلَيْنِ: دو سال کامل تمام. رضاع مادر دو قسم است: 1- واجب در وقتى است که طفل ارتضاع نکند مگر از پستان مادر خود، يا دايه يافت نشود، يا پدر عاجز باشد از استيجار. 2- مستحب- در وقتى است که به رضايت مادر ارضاع نمايد فرزند را، در هر دو صورت مدت رضاع دو سال است. لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ: براى کسى که بخواهد تمام گرداند شير دادن فرزند خود را، يا بر پدران واجب است ارضاع اولاد، چنانچه نفقه و کسوه بر او واجب است باشد و مادر شير مى‌دهد به اولاد براى پدر، زيرا اولاد متعلق به پدر و مادر به منزله ظرفى است که اطفال در رحم او به وديعه گذارده شود، چنانچه منسوب است به حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد: و انّما الوالدات اوعية مستودعات و للاحساب اباء حدّ مدت ارضاع دو سال کامل به مولودى است که شش ماهه متولد شده باشد.
تنبيه: از آيه شريفه «حَوْلَيْنِ کامِلَيْنِ» و از آيه «حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً» استفاده شده به دلالت اقتضاء که اقل مدت حمل شش ماه باشد، زيرا مجموع حمل و رضاع سى ماه، و بيست و چهار ماه آن مدت رضاع و بقيه که شش ماه است مدت حمل مى‌شود. در زمان عمر بن خطاب زنى را نزد او آوردند که فرزند ششماهه آورده، عمر حکم رجم کرد. حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: اگر کسى به کتاب خدا با تو مخاصمه کند بر تو غالب شود. عمر گفت: چگونه؟ فرمود: به جهت فرمايش الهى «وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً» مدت رضاع دو سال و مدت حمل شش ماه، مجموع سى ماه باشد، عمر امر نمود او را رها کردند «1». و مدت رضاع سنت دو سال و کمتر از بيست و يک ماه جايز نباشد، زيرا موجب ضرر طفل است.
«1» بحار الانوار، جلد 104، صفحه 66، حديث اوّل.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 417
وَ عَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ: و بر آن کس که اين فرزند براى او زائيده شده، يعنى بر پدر واجب است، رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ: روزى شيردهندگان و لباس آنها به طريق اقتصار و اعتدال، و يا بر قدر وسعت او، و يا به حسب رأى حاکم شرع. لا تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها: مکلف نشود هيچ نفسى مگر به آنچه قدرت و توانائى آن را دارد. لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها: بايد که صدمه نرساند و اذيت نکند هيچ مادرى به فرزند شيرخواره خود که او را از خود جدا نکند و به پدر دهد. يا بايد رنج رسانيده نشود مادر به سبب فرزند. مراد آنست که با وجود رغبت مادر به شير دادن، فرزند را از او نگيرند و به دايه دهند. يا او را به رضاع اکراه نکند و اگر قبول نمايد، نفقه و کسوه از او باز نگيرد. وَ لا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ: و بايد که ضرر نرساند پدر به طفل خود که او را در وقت شيرخوارگى از مادر بازگيرد. يا بايد که ضرر رسانيده نشود پدر بواسطه فرزند، يعنى زياده از نفقه و کسوه از او طلب نکند.
نکته: اضافه ولد يک مرتبه به پدر، يک مرتبه به مادر، جهت اشفاق ايشان است بر او و تنبيه بر آنکه سزاوار آنست که هر دو مشفق شوند در استصلاح فرزند و شفقت بر او، و جايز نيست که ضرر رسانند به او، و يا به سبب او متضرر شوند از يکديگر. و از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که مضاره نکنند مادر را به منع شوهر از مواقعه به جهت ترس حمل و نه پدر را به امتناع او از مجامعت به جهت شفقت بر فرزند. «1» و اگر پدر بميرد، وَ عَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِکَ: و بر وارث است مثل آنچه بر پدر بود از نفقه و کسوه و اذيت نکردن، يعنى وارث مخارج مرضعه را از مال طفل بدهد اگر پدرش مرده باشد. و اگر يکى از پدر و مادر بميرند، بر آن ديگرى واجب است تربيت طفل و ارضاع و انفاق. فَإِنْ أَرادا فِصالًا:
پس اگر بخواهند پدر و مادر از شير گرفتن طفل را قبل از تمام شدن دو سال
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 224، حديث شماره 2 و 3 و 6 و 11
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 418
در صورتى که اين اراده حاصل شده باشد، عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَ تَشاوُرٍ: از رضايت والدين و مشورت آنها با يکديگر در باب رضاع و فطام قبل از دو سال، فَلا جُناحَ عَلَيْهِما: پس هيچ بأسى و وبالى نيست بر والدين در اين مشورت و اعتبار تراضى والدين جهت مراعات صلاح طفل است و احتراز از اقدام هر يک بر ضرر رسانيدن او به جهت غرضى يا غير آن. وَ إِنْ أَرَدْتُمْ: و اگر بخواهيد اى پدران يا کسانى که به استرضاع محتاجيد، أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَکُمْ: اينکه دايه بگيريد جهت شير دادن اولاد خود را خواه مادر را مانعى باشد از رضاع يا نباشد مگر وقتى که بى‌اجرت يا کمتر از اجرت دايه راضى باشد، در اينصورت، فَلا جُناحَ عَلَيْکُمْ: پس بأسى نيست بر شما در دايه گرفتن، إِذا سَلَّمْتُمْ ما آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ: چون تسليم کنيد به دايه‌ها آنچه اراده کرده‌ايد که به ايشان دهيد. و اشتراط تسليم براى جواز استرضاع نيست، بلکه براى رعايت اولى و اصلح است براى طفل. وَ اتَّقُوا اللَّهَ: و بترسيد و بيانديشيد خدا را از مخالفت در ندادن اجر مزدوران و تقصير در امر اولاد صغار. اين مبالغه است بر آنچه مشروع باشد در امر اطفال و مرضعه در محافظت و مراقبت امور آنها. وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ: و بدانيد بدرستى که خداى تعالى به آنچه مى‌کنيد از ارضاع و فصال و استرضاع و غير آن از افعال و اعمال، بينا است. ذکر اين کلام به جهت ترغيب است در اطاعت اوامر و تهديد در مخالفت احکام. (احکام رضاع رجوع به رسائل عمليه است).
تنبيه: بر صاحب ولد لازم است براى رضاع اختيار نمايد دايه مؤمنه عفيفه متقيه کريمه را زيرا اخلاق و حالات او در طفل مؤثر واقع شود و حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: الرّضاع يغيّر الطّباع «1» شير تغيير مى‌دهد طبيعتها را، بلکه اگر خارج از مذهب باشد، فطرت اوليه را تغيير دهد، اگرچه پدر و مادرش هم مؤمن باشند؛ چنانچه در احوالات يکى
تفسير اثنا عشرى ج1 419
(از رسول خدا)- قرب الاسناد، صفحه 45 (از امير المؤمنين)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 419
از اجله علماء که در ازمنه اخيره به ناحق مصلوب شد، نقل کردند که پسرش در موقع صلب آن مظلوم، مشغول کف زدن و قهقهه شده به تماشاى پدر نظاره مى‌کرد. پس از کشفيات محقق گرديد در عربستان دايه‌اى که براى او اختيار نمودند ناصبى بوده، که تأثير شير او، قلب ماهيت طفل را نمود، و عاقبت هم خير نديده به سزاى خود رسيده مقتول شد.
و نيز تأثير شير پلنگ نسبت به نمرود، و شير سگ ماده نسبت به بخت النصر، آن آثار ظاهر ساخت.
يکى از ظرفاء حکايت کرد که من براى معالجه و دوا چند صباحى شير الاغ تناول نمودم، اين شير چنان در مزاج من تأثير کرد که اگر کسى الاغى در جلو داشت هر وقت هش مى‌گفت من مى‌ايستادم. اينست تأثير شير.
تتمه: از جمله اسباب تحريم رضاع است، و حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: يحرم من الرّضاع ما يحرم من النّسب: «1» يعنى حرام مى‌شود از جهت رضاع آن کسانى که حرام مى‌شوند از جهت نسب، مثلا مادر و دختر و خواهر که از جهت نسب حرام هستند اگر يکى از اين عناوين حاصل شد از جهت رضاع نيز باعث نشر حرمت مى‌شود. بنابراين در قسمت رضاع بسيار بايد مواظبت نمود، چه بسا نشر حرمت شده باشد و نکاح را فاسد نمايد قبلا يا بعدا و شخص ملتفت نباشد.