اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ تَأمُرُون‌َ النّاس‌َ بِالبِرِّ وَ تَنسَون‌َ أَنفُسَکُم وَ أَنتُم تَتلُون‌َ الکِتاب‌َ أَ فَلا تَعقِلُون‌َ (44)
(آيا مردم را بخوبي امر کنيد و خود را فراموش مي‌نمائيد و حال آنکه کتاب را ميخوانيد آيا تعقل نميکنيد) (برّ) در لغت بمعني بسياري اطلاق شده: هر کار نيکويي را برّ گويند اسمي است شامل جمله طاعات از واجبات و مندوبات ميشود و بمعني صدق و صله و احسان و نيکويي بوالدين نيز استعمال ميشود.
و ظاهر اينست که اصل در معني برّ همان نيکي و مطلق خير است و ساير معاني متفرّع بر همين معني است و در قرآن نيز بر هر کار نيکي اطلاق بر (بکسر باء) شده و بر اشخاص نيکوکار و فرشتگان و آفريدگار اطلاق برّ (بفتح باء) و بارّ شده مانند:
جلد 2 - صفحه 17
لَيس‌َ البِرَّ أَن تُوَلُّوا وُجُوهَکُم قِبَل‌َ المَشرِق‌ِ وَ المَغرِب‌ِ وَ لکِن‌َّ البِرَّ مَن آمَن‌َ بِاللّه‌ِ الاية«1» و مانند إِن‌َّ الأَبرارَ يَشرَبُون‌َ مِن کَأس‌ٍ الاية«2» و مانند:
بِأَيدِي سَفَرَةٍ کِرام‌ٍ بَرَرَةٍ«3» و مانند إِنَّه‌ُ هُوَ البَرُّ الرَّحِيم‌ُ«4» و تنسون نسيان بمعني فراموشي و قريب المعني با سهو است لکن سهو بمعني عدم التفات و توجه و در مقابل عمد است و نسيان در مقابل ذکر است، و مراد از نسيان نفس اينست که انسان خود را جزو ديگران قرار ندهد يعني همه را موظف بوظائف ديني و اخلاقي و وجداني بداند ولي خود را از آنها معاف دارد چنانچه دأب علماء يهود و بسياري از علماء سوء است که مردم را بکارهاي خير و وظائف ديني امر ميکنند ولي خودشان بآنها عمل نميکنند با اينکه کتاب را تلاوت نموده و ميدانند که احکام آن کتاب چه تورات و انجيل و چه قرآن باشد عام و شامل همه است و بعضي را از انجام وظيفه استثناء ننموده است.
و مذمت و نکوهش در آيه شريفه راجع بقسمت دوم است که نسيان نفس باشد نه راجع بقسمت اول که امر ببرّ است و اينکه بعضي باين آيه و امثال آن استشهاد کرده‌اند بر اينکه شرط امر بمعروف و نهي از منکر اينکه است که آمر بمعروف و ناهي از منکر خود عامل معروف و تارک منکر باشد تمام نيست زيرا آيات در مقام مذمّت عمل نکردن بمعروف و منتهي نشدن از منکر است نه اينکه شرط قرار دادن باشد باين معني که هر کس معروفي را بجا نياورد نبايد بآن امر کند و هر کس منکري را مرتکب شود نهي از آن منکر از وي ساقط شود بلکه عمل کردن بمعروف و ترک منکر دو واجب و امر بمعروف و نهي از منکر دو واجب ديگر است و هر کدام در محل خود ثابت ميباشد، چنانچه در
1- سوره البقرة آيه 177
2- سوره الدهر آيه 5
3- سوره عبس آيه 14- 15
4- سورة الطور آيه 28 ابرار جمع بر و بررة جمع بار است.
جلد 2 - صفحه 18
ذيل آيه شريفه وَ إِذا قِيل‌َ لَهُم لا تُفسِدُوا فِي الأَرض‌ِ در ضمن شرايط امر بمعروف و نهي از منکر متذکر شديم«1».
بلي از اينکه لحاظ که عقوبت عالم از جاهل سخت‌تر است چنانچه از کلمه وَ أَنتُم تَتلُون‌َ الکِتاب‌َ استفاده ميشود و مفاد اخبار بسيار است چنانچه روايت شده که «
ان اهل النار يتأذّون من ريح العالم التارک لعلمه
» (اهل آتش از بوي عالم بيعمل آزار ميشوند)«2» و نيز روايت شده که «
ان‌ّ اشدّ اهل النار ندامة و حسرة رجل دعي عبدا الي اللّه فاستجاب و قبل منه فاطاع اللّه و ادخله الجنة و ادخل الداعي النار بترکه علمه الحديث
» سخت ترين اهل آتش از جهت شکنجه عالم بيعمل است«3» البته کسي که امر بمعروف و نهي از منکر کند و خود تارک معروف و عامل منکر باشد نکوهش از او بيشتر و عقوبت او سخت‌تر خواهد بود.
أَ فَلا تَعقِلُون‌َ عقل يعني درک حسن و قبح و احکام عقلي يعني محسنات و مقبّحات عقلي اموريست که هر عقلي ادراک حسن يا قبح آنها را مينمايد مانند خوبي احسان و بدي ظلم و مورد آية ممکن است از اينکه قبيل باشد يعني اينکه مردم را بخوبي امر کنيد و خود ترک کنيد خلاف حکم عقل و درک عقلاني است لذا بنحو تعجّب ميفرمايد: أَ فَلا تَعقِلُون‌َ و براي عقل اطلاقاتي است: گاهي مقابل جهل است چنانچه در کافي در حديث جنود عقل و جهل ذکر شده.
و گاهي مقابل حمق (نفهمي) است چنانچه در آيه باين معني استعمال شده، و گاهي مقابل جنون است که در اينصورت از شرايط عامه تکليف ميباشد و گاهي بمعني جوهر مجرّد است ذاتا و فعلا، که يکي از جواهر پنجگانه باشد مقابل اعراض نه‌گانه، و در لسان بعضي بمثل افلاطونيه که صور بدون ماده باشند نيز اطلاق شده است.
1- مجلد اول ص 373
2- جامع السعادات ص 62
3- جامع السعادات ص 62
19