اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ استَعِينُوا بِالصَّبرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَکَبِيرَةٌ إِلاّ عَلَي الخاشِعِين‌َ (45)
(و طلب ياري کنيد بصبر و نماز و همانا اينکه صبر و نماز سنگين است مگر بر کساني که خاشع باشند) صبر بمعني حبس نفس است بر چيزي که کاره باشد يا از چيزي که مايل باشد و براي آن اقسامي است که هر کدام باسم خاص گفته ميشود: مثلا صبر از شهوات نفساني عفت است، صبر بر کظم غيظ، حلم است، صبر از فضول عيش، زهد است، صبر بر حفظ اسرار، کتمان سرّ است، صبر بر انجام تکاليف شرعي طاعت است، صبر در ميدان جنگ، شجاعت است و غير اينها از موارد ديگر و آيات و اخبار در فضيلت صبر بسيار است: مانند آيه شريفه إِنَّما يُوَفَّي الصّابِرُون‌َ أَجرَهُم بِغَيرِ حِساب‌ٍ«1» و آيه شريفه وَ لَنَجزِيَن‌َّ الَّذِين‌َ صَبَرُوا أَجرَهُم بِأَحسَن‌ِ ما کانُوا يَعمَلُون‌َ«2» و آيه شريفه إِن‌َّ اللّه‌َ مَع‌َ الصّابِرِين‌َ«3» و آيه شريفه وَ بَشِّرِ الصّابِرِين‌َ الَّذِين‌َ إِذا أَصابَتهُم مُصِيبَةٌ قالُوا إِنّا لِلّه‌ِ وَ إِنّا إِلَيه‌ِ راجِعُون‌َ أُولئِک‌َ عَلَيهِم صَلَوات‌ٌ مِن رَبِّهِم وَ رَحمَةٌ«4» و غير اينها از آيات ديگر و از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود «
5» الصبر نصف الايمان»«
و نيز فرمود «
6» الصبر کنز من کنوز الجنة»«
و نيز فرمود «
7» الصبر من الايمان بمنزلة الرأس من الجسد»«
و از امير المؤمنين عليه السّلام روايت شده که فرمود «
8» بني الايمان علي اربع دعائم اليقين و الصبر و الجهاد و العدل الي آخر الحديث»«
و از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود «
الصبر ثلاثة، صبر عند المصيبة
1- الزمر آيه 13
2- النحل آيه 98
3- الانفال آيه 48
[.....]
4- البقرة آيه 151- 152
5- جامع السعادات ص 568
6- جامع السعادات ص 568
7- جامع السعادات ص 568
8- کافي باب الايمان
1»
جلد 2 - صفحه 20
الله‌و صبر علي الطاعة و صبر عن المعصية، الحديث»«
و غير اينها از اخبار ديگر و صبر در اينکه آيه و همچنين آيه شريفه يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا استَعِينُوا بِالصَّبرِ وَ الصَّلاةِ«2» در کافي و غير آن بصوم و روزه تفسير شده، و چنانچه مکرر تذکر داده‌ايم تفسيرهايي که در لسان اخبار است از باب بيان مصداق ميباشد و منافات با عموم و اطلاق آيات ندارد.
و وجه استعانت بصبر اينست که در هر کاري اگر انسان با استقامت و پشت کار وارد شود و از حوادث و پيش آمدها از ميدان در نرود و عوائق و موانع را يکي پس از ديگري پشت سر اندازد البته موفق ميشود از اينکه جهت گفته‌اند «
الصبر مفتاح الفرج
» و فوائد نماز در ذيل آيه شريفه وَ يُقِيمُون‌َ الصَّلاةَ بيان شد«3» و فوائد روزه نيز در ذيل تفسير آيه شريفه کُتِب‌َ عَلَيکُم‌ُ الصِّيام‌ُ بيان خواهد شد انشاء اللّه تعالي.
و اختلاف مفسرين در اينکه خطاب در آيه شريفه ببني اسرائيل است يا مؤمنين يا اينکه خطاب عام است، بي مورد است و چنانچه گفته‌ايم خطابات قرآن شامل جميع مکلفين اعم از مشافهين و موجودين و غير موجودين زمان خطاب است، بلي ممکن است شأن نزول در مورد بني اسرائيل باشد چنانچه از سياق آيات معلوم ميشود ولي اينکه معني بعموم و اطلاق آيه ضرر نميزند.
وَ إِنَّها لَکَبِيرَةٌ إِلّا عَلَي الخاشِعِين‌َ در مرجع ضمير «انّها» بعضي گفتند صلوة است براي اينکه نزديکتر است، و بعضي گفتند استقامت است که از «استعينوا» استفاده ميشود.
ولي ظاهر اينست که مرجع ضمير، صبر و صلوة است و اينگونه ضمير مفرد
1- جامع السعادات ص 567
2- بقره آيه 148
3- مجلد اول ص 150
جلد 2 - صفحه 21
بجاي تثنيه در قرآن بسيار است مانند وَ الَّذِين‌َ يَکنِزُون‌َ الذَّهَب‌َ وَ الفِضَّةَ وَ لا يُنفِقُونَها فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ«1» و مانند وَ إِذا رَأَوا تِجارَةً أَو لَهواً انفَضُّوا إِلَيها«2» و مثل وَ اللّه‌ُ وَ رَسُولُه‌ُ أَحَق‌ُّ أَن يُرضُوه‌ُ«3» و کبيرة بمعني ثقيل و سنگين است، و صبر بهر معنايي که حمل شود و همچنين نماز براي بسياري از مردم سنگين است و لذا ديده ميشود با اينکه تحمل مشاق زيادي را در امر دنيا مينمايد خواندن دو رکعت نماز براي آن مثل کوه است و همچنين روزه و ساير وظائف ديني، و تنها براي خاشعين و کساني که از خدا و روز جزاء خوف و ترس، و بعظمت پروردگار معرفت دارند سهل و آسان است، و خشوع با خضوع قريب المعني است که توجه بخدا داشته باشد و از ما سواي او صرفنظر کند و خضوع راجع باعضاء و جوارح است که اشتغال بغير انجام مراد حق تعالي نداشته باشد.