اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لا جُناح‌َ عَلَيکُم إِن طَلَّقتُم‌ُ النِّساءَ ما لَم تَمَسُّوهُن‌َّ أَو تَفرِضُوا لَهُن‌َّ فَرِيضَةً وَ مَتِّعُوهُن‌َّ عَلَي المُوسِع‌ِ قَدَرُه‌ُ وَ عَلَي المُقتِرِ قَدَرُه‌ُ مَتاعاً بِالمَعرُوف‌ِ حَقًّا عَلَي المُحسِنِين‌َ (236)
(بزه بر شما نيست اگر زنان را طلاق دهيد تا با آنها نزديکي نکرده‌ايد يا مهر آنها را معين ننموده باشيد، پس آن زنان را متعه و بهره دهيد، بر توانگر باندازه وسع او، و بر تنگدست نيز باندازه وسع اوست، بهره دادني مطابق معروف حق و سزاوار و ثابت است اينکه بر نيکوکاران) لا جُناح‌َ عَلَيکُم إِن طَلَّقتُم‌ُ النِّساءَ ما لَم تَمَسُّوهُن‌َّ اينکه آيه راجع بطلاق غير مدخوله و چنين زني عده ندارد و بمحض وقوع طلاق ميتواند بديگري تزويج کند، و مس‌ّ کنايه از جماع و دخول است يعني باکي بر شما نيست اگر زنان را طلاق دهيد مادامي که با آنها مجامعت ننموده‌ايد.
أَو تَفرِضُوا لَهُن‌َّ فَرِيضَةً فرض بمعني تقدير و تعيين است و فريضه بمعني آنچه مقدر و معين شده ميباشد أَو تَفرِضُوا مجزوم بعطف بر لم تمسوا و عطف بکلمه «او» براي اينست که توهم نشود رفع جناح مشروط باجتماع هر دو (يعني عدم مس‌ّ و عدم فرض) است بلکه طلاق غير مدخوله در حال فرض مهر و عدم فرض مهر بلا مانع است کانّه ميفرمايد: لا جناح عليکم ان طلقتم النساء ما لم تمسوهن سواء فرضتم لهن فريضة او لم تفرضوا لهن فريضة ولي چون ميخواست حکم مهر زني را که قبل از دخول طلاق ميدهند و حال آنکه مهري هم براي او تعيين ننموده‌اند بيان کند از اينجهت عدم مس‌ّ و عدم فرض مهر را با هم ذکر نموده و حکم آن را بيان کرده است.
فَمَتِّعُوهُن‌َّ تمتع بمعني اعطاء متعه يعني دادن چيزي که انسان از آن
جلد 2 - صفحه 482
برخوردار و بهره‌مند گردد و متاع و متعه عبارت از آن چيزي است که از آن برخوردار و بهره‌مند ميشوند و در اينجا بمعني اعطاء بهره بزنان مطلقه غير مدخوله است که مهر آنان معين نشده که طلاق دهنده بايد باندازه وسع خود و شئون زن مطلقه بدهد لذا ميفرمايد: عَلَي المُوسِع‌ِ قَدَرُه‌ُ وَ عَلَي المُقتِرِ قَدَرُه‌ُ يعني غني متمکن باندازه وسع و فقير و تنگدست بمقدار وسع و طاقتش تمتيع کند و از فقيه روايت شده که «
ان‌ّ الغني يمتع بدار او خادم و الوسط بثوب و الفقير بدرهم او خاتم
» و مَتاعاً بِالمَعرُوف‌ِ متاعا يا مفعول است براي متعوهن و يا مصدر است براي تأکيد آن و تمتيع بمعروف يعني مطابق عرف و شئون طرفين که نه اسراف و زياده روي شود و نه بخل و حق بري گردد.
حَقًّا عَلَي المُحسِنِين‌َ حقا يا صفت براي متاعا است و يا مصدر محذوف العامل است يعني متعه ثابت يا سزاوار است بر نيکوکاران، و يا اينکه تمتيع بر نيکوکاران ثابت و سزاوار گرديده است.
و در اينکه تمتيع زن مطلقه غير مدخوله واجب است يا مستحب‌ّ اختلاف است و اينکه جمله اخير ظاهر در استحباب است زيرا اينکه تمتيع را نوعي از احسان زوج نسبت بزن شمرده است.
و نظير اينکه آيه، آيه شريفه در سوره احزاب است که ميفرمايد:
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا إِذا نَکَحتُم‌ُ المُؤمِنات‌ِ ثُم‌َّ طَلَّقتُمُوهُن‌َّ مِن قَبل‌ِ أَن تَمَسُّوهُن‌َّ فَما لَکُم عَلَيهِن‌َّ مِن عِدَّةٍ تَعتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُن‌َّ وَ سَرِّحُوهُن‌َّ سَراحاً جَمِيلًا«1» و امّا زن مطلقه غير مدخوله که مهر او معين شده باشد بايد نصف آن را بدهد چنانچه در آيه بعد از اينکه آيه ذکر ميشود.
1- سوره احزاب آيه 49
483