تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّکاحِ وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَ لا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَکُمْ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (237)
ترجمه
و اگر طلاق داديد ايشان را پيش از آن که نزديکى کنيد با ايشان و بتحقيق معين کرده باشيد براى ايشان مهرى را پس نيمه آنچه را معين کرديد مگر آنکه ببخشند يا ببخشد آنکه بدست او است عقد ازدواج و آنکه ببخشيد نزديک تر است بپرهيزکارى و فراموش نکنيد احسانرا ميانتان بدرستيکه خداوند بآنچه بجا مى‌آوريد بينا است..
تفسير
در صورتى که مرد زن را طلاق دهد و مهر معين شده باشد و دخول نشده باشد پس از براى زن ثابت است نصف مهر معين شده مگر آنکه صرف نظر کنند زنان و بگذرند از حق خودشان يا آنکه عفو کند و صرف نظر نمايد آنکس که ولايت دارد بر زن مانند پدر و جد و آنکس که اختيار امر ازدواج از طرف زن باو واگذار شده است از اقارب و غير آنها در فقيه و تهذيب از حضرت صادق (ع) روايت شده است که مراد پدر و آنکس است که زن امر خود را موکول بنظر او نموده است از امثال برادر و اقوام و غير آنها و در کافى از آنحضرت در چند روايت نقل نموده که مراد پدر و برادر و وصى و صاحب اختيار امور زن است که براى او معامله مينمايد وقتى چنين کسى عفو نمود و صرف نظر کرد اختيارش نافذ است و در روايت عياشى نقل شده که هر کدام از اينها عفو کنند جائز است و زن حق ندارد رد کند و در روايتى نقل شده است که پدر اگر عفو نمايد نافذ است و برادر اگر اختيار دار است بمنزله پدر است و اگر اختيار ندارد حق عفو ندارد و از حضرت صادق (ع) مروى است که آنکس که
جلد 1 صفحه 300
بدست او اختيار نکاح است و عقد نموده او ولى است که نبايد همه را ببخشد بلکه بايد بعضى را بگيرد و بعضى را صرف نظر نمايد و در مجمع از صادقين عليهما السلام نقل نموده که آنکس که بدست او عقده نکاح است او ولى است و از امير المؤمنين (ع) نقل شده است که او زوج است حقير عرض مى‌کنم اگر زوجه صغيره باشد پدر و جد ولايت دارند بر او والا هر کس باشد بايد از طرف زن اختيار باو واگذار شده باشد و الا حق عفو ندارد و در صورت ولايت و اختيار دارى هم بايد صلاح زن منظور شود اگر مصلحت در عفو باشد عفو نمايند و اگر در اخذ باشد اخذ کنند و اينکه فرموده‌اند صاحب اختيار نميتواند همه را ببخشد بلکه بايد بعضى را ببخشد و بعضى را اخذ نمايد شايد اشاره بآن باشد که نبايد کارش جزاف باشد و مسامحه و گذشت بى‌وجه نمايد بلکه بايد دقت کند و هر قدر صلاح باشد بگذرد و هر قدر صلاح باشد دريافت کند و ممکن است مراد صاحب اختيار در خصوص عقد باشد که نميتواند گذشت کند بلکه بايد نصف را بگيرد و نصف ديگر را صرف نظر نمايد چون حق ندارد و فرق نيست در ولايت پدر و جد پدرى بر صغيره بين آن که بکارتش زائل شده باشد يا باقى باشد و پدر حيات داشته باشد يا نداشته باشد بلى اگر کبيره باشد بايد بکر باشد بنا بر قول بولايت پدر و جد بر کبيره ولى اقوى عدم ثبوت اين ولايت است و اخباريکه در اين باب وارد شده است بايد حمل بر استحباب يا دستور اخلاقى شود و شيخ استاد ما عليه الرحمه هم اين معنى را تقويت فرمودند و مسلما اگر بکر بالغه رشيده مايل بمواصلت با مردى شود که کفو او باشد پدر و جد حق ممانعت ندارند و عامه گفته‌اند مراد از آنکس که بدست او عقده نکاح است مرد است و اين خلاف ظاهر آيه شريفه است زيرا که عفو نسبت بزوج تصوير ندارد مگر آنکه فرض شود تمام مهر را پيش از دخول داده باشد علاوه بر آن که چون در صدر آيه خطاب بمردان شده است اگر اين حکم هم راجع بآنها مى‌بود مناسب بود بصيغه خطاب ذکر شود نه غيبت در هر حال روايت اخيره که ظاهرا از طرق عامه است مرجوح است و معمول به اماميه نيست و چون مخالف با ظاهر کتاب است بايد طرح شود و هر کس عفو از او سزاوار است خواه مرد باشد خواه زن خواه ولى اگر عفو نمايد بتقوى نزديکتر است در کافى از حضرت باقر (ع) روايت نموده است که آنحضرت سوگند ياد نموده بود که غلام خود را بزند ولى عمل نفرمود پرسيدند چرا عمل نفرمودى فرمود آيا خدا نفرموده است عفو نزديکتر بتقوى است و نبايد
جلد 1 صفحه 301
مسلمانان فراموش کنند فضل و احسان را نسبت بخودشان و اگر زنان يا اولياء آنها تصور نمايند که مرد از اين وصلت هيچ بهره‌مند نشده پس بهتر آنستکه ما هم هيچ از او نستانيم بهتر است و همچنين اگر مردان تصور نمايند که زن باميد مهر وصلت نموده و در ميان اقران خود سرشکسته شده تمام مهر را بدهند مناسب با مردى و مردانگى است و سزاوار نيست مرد چيزى را که در معامله با زن بايد باو بدهد پس بگيرد و خداوند به فضل و احسان شما بصير و بينا است و عطاء کسى را ضايع نمى‌نمايد و باضعاف آن عوض مرحمت مى‌فرمايد عياشى از امام باقر (ع) روايت نموده که پيغمبر (ص) فرمود روزگار سختى بر مردم خواهد آمد که ممسک مى‌شوند و فضل را در بين خودشان فراموش مى‌کنند با آنکه خداوند فرموده فراموش نکنيد فضل را بين خودتان و در عيون از امير المؤمنين (ع) و در کافى از امام صادق (ع) قريب به اين مضمون را نقل نموده است و در نهج البلاغه علاوه فرموده که بزرگ ميشوند اشرار و پست ميشوند اخيار و مردم با اشخاص مضطر معامله مى‌کنند با آن که پيغمبر (ص) نهى از آن فرموده است و در کافى از امام صادق (ع) قريب باين مضمون را نقل نموده است و شايد مراد آن باشد که نبايد با مضطر معامله کرد بلکه بايد احسان نمود باين معنى که اگر محتاج بفروش متاعى است که براى اضطرار ميخواهد بفروشد قيمت آن را باو مجانا عطا کرد و اگر مضطر بخريد متاعى شده که متمکن از اداء ثمن آن نيست آن متاع را باو واگذار کرد و عوض نگرفت و احسان نمود افسوس که اين اخلاق از ميان مسلمانان رفت و توصيه خداوند فراموش شد و به جاى آن اخلاق اروپائيان که ضد اين است جاى‌گزين گرديد خداوند عاقبت مسلمانان را بخير فرمايد که بواسطه تقليد اجانب بحال کفر از دنيا نروند و چنانچه بخسران دنيا مبتلا شدند به عذاب ابدى دچار نگردند.