اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَإِن خِفتُم فَرِجالاً أَو رُکباناً فَإِذا أَمِنتُم فَاذکُرُوا اللّه‌َ کَما عَلَّمَکُم ما لَم تَکُونُوا تَعلَمُون‌َ (239)
(پس اگر ترسيديد پس نماز گزاريد در حالي که پيادگان يا سوارگان باشيد، پس هنگامي که ايمن شديد خدا را ياد کنيد چنانچه شما را آموخت آنچه نمي‌دانستيد) اينکه آيه راجع بصلاة خوف و مطارده، است و در اخبار بصلاة مواقفه و مسايفه
جلد 2 - صفحه 488
و مرامحه تعبير نموده‌اند و مراد نماز در ميدان جنگ با دشمنان است که دو لشگر بهم ريخته و با سيوف و رماح و نحو اينها مقاتله مي‌نمايند و يکديگر را طرد ميکنند، و در بعض اخبار خوف از لصوص و قطاع الطريق و سباع را هم بآن ملحق نموده‌اند و در کلمات بعضي اعلام صلوة غريق و حريق و مهدوم عليه نيز بآن الحاق شده ولي در اخبار ذکري از آنها نشده و شمول اطلاق خوف نيز بر آن مشکل است و توضيح اينکه مسئله بنحو اختصار اينست که چون در اخبار وارد شده که «
الصلاة لا تسقط بحال
» يعني نماز در هيچ حالي ساقط نميشود و در ميدان جنگ مجاهدين متمکن از صلوة تامه نيستند و در مقام ضرورت بقدر تمکن بايد انجام وظيفه نمود که فرموده‌اند «الضرورات تتقدر بقدرها»، لذا در ميدان جنگ و در حال قتال هر مقداري از نماز که انسان متمکن است بايد انجام دهد و رکوع و سجود آن را بايماء و اشاره بجاي آورد و لو در حال انحراف از قبله و در حال حرکت و عدم استقرار و متوجه بدشمن باشد و نماز خوف مانند نماز مسافر قصر است و اگر از اينکه مقدار هم متمکن نباشد يعني اعمال نماز را بايماء و اشاره هم نتواند انجام دهد بواسطه اينکه ممکن است ذهنش از دشمن منصرف گردد، فقط ذکر بر او واجب است، و قدر مسلم از ذکر که باجماع علماء شيعه کافي است اينکه است که نيت کند و تکبيرة الاحرام بگويد و اگر ممکن است رو بقبله و گرنه بهر طرفي که متوجه است عوض هر رکعت يک مرتبه تسبيحات اربعه «سبحان اللّه و الحمد للّه و لا اله الا اللّه و اللّه اکبر» بگويد مثلا اگر نماز مغرب است سه مرتبه و اگر ساير نمازها است دو مرتبه بگويد. ولي لزوم اينکه هم معلوم نيست زيرا در بعض اخبار بگفتن تکبير اقتصار شده و در بعضي تکبير و تحميد و تهليل و تسبيح و دعاء ذکر شده و مسلما دعاء واجب نيست بلکه مستحب‌ّ است، علي اي حال آنچه ذکر شد مطابق فتواي علماء اعلام و موافق با احتياط است.
جلد 2 - صفحه 489
لکن اينکه حديث در غريق و حريق و امثال آن جاري نميباشد و تنقيح مناط هم تمام نبوده و قياس نيز باطل است و اينکه موارد از مورد اخبار خارجند و حکم آنها حکم مريض است که هر مقدار از نماز که ميسور است بايد انجام دهد چه از حيث شرايط و چه از حيث اجزاء «لان الميسور لا يسقط بالمعسور، و ما لا يدرک کله لا يترک کله» و اما تفسير آيه فَإِن خِفتُم فَرِجالًا أَو رُکباناً تفريع بر آيه قبل است که امر بمحافظت صلوة فرموده و در اينجا ميفرمايد اگر خوف براي شما پيدا شد چه در محاربه يا از سباع و لصوص پس نماز بگزاريد در حال پياده يا سواره و رجال جمع راجل يعني پياده و رکبان جمع راکب يعني سواره، يعني در همان حال محاربه يا فرار از دزد و درنده بهر وضعي هستيد نماز بگذاريد و رجالا و رکبانا حال است براي فعل محذوف يعني «فصلوا رجالا او رکبانا» فَإِذا أَمِنتُم فَاذکُرُوا اللّه‌َ پس هر گاه ايمن شديد به اينکه جنگ راکد شود يا از سباع و لصوص نجات يابيد ياد خدا کنيد يعني نماز با تمام اجزاء و شرايط بجاي آوريد و اطلاق ذکر بر نماز در بسياري از آيات شده مانند:
اذکُرُوا اللّه‌َ ذِکراً کَثِيراً در مجمع البحرين در بيان اينکه آيه در ذيل لغت ذکر ميگويد «يشتمل الصلاة و قراءة القرآن و تدريس الصلاة و مناظرة العلماء» و ظاهرا اينکه مذکورات از باب مثال است و هر چه انسان را متوجه خدا کند و بياد خدا اندازد اطلاق ذکر بر او صحيح است.
کَما عَلَّمَکُم ما لَم تَکُونُوا تَعلَمُون‌َ آن چنان نماز را بجاي آوريد که خداوند بشما تعليم داد و مطابق دستور او و با رعايت شرايط و آداب آن، نه از پيش خود و اختراع خود، زيرا نماز عبادتي است توقيفي و بايد طبق دستور شرع عمل شود.
490