اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لا أُقسِم‌ُ بِالنَّفس‌ِ اللَّوّامَةِ «2»
از براي نفس باعتباراتي اقسامي و مراتبي و صفاتي است بيک اعتبار نفس اماره و لوامه و مطمئنه و راضيه مرضيه چنانچه در قرآن ميفرمايد: إِن‌َّ النَّفس‌َ لَأَمّارَةٌ بِالسُّوءِ يوسف آيه 53، که انسان را وادار بمعاصي ميکند، و در اينکه آيه تعبير: بِالنَّفس‌ِ اللَّوّامَةِ فرموده که خود را ملامت ميکند بر ارتکاب قبايح بتوبه و انابه و نادم و پشيمان ميشود، و ميفرمايد: يا أَيَّتُهَا النَّفس‌ُ المُطمَئِنَّةُ ارجِعِي إِلي رَبِّک‌ِ راضِيَةً مَرضِيَّةً فجر آيه 29، مطمئنه مرتکب معاصي نميشود و جلوگيري ميکند خود را از کليه معاصي، راضيه بتمام تقديرات الهي دنيوي و اخروي خشنود است، مرضيه خدا و رسول و ائمه از او خشنود هستند، و باعتبار ديگر که از امير المؤمنين است که بکميل بن زياد فرمود:
(النامية النباتيه و الحسيه الحيوانية و الناطقة القدسية و الکلمة الالهية)
ناميه نباتيه که در کل گياهها است و حسية الحيوانيه در کل حيوانات و ناطقة القدسية که خاص انسان است و از عالم مجردات و ارواح افاضه شده و کلمة الالهيه که عنايت الهي است ببندگان خاص خود، سپس حضرت از براي هر يک پنج قوه و دو خاصيت ذکر فرموده اما ناميه نباتيه: اما پنج قوه ماسکة و جاذبه و هاضمه و دافعه و مرتبه، و اما دو خاصيت زياده و نقصان.
اما حسيه حيوانيه پنج قوي: سمع و بصر و شم و ذوق و لمس، و دو خاصيت رضا و غضب اما ناطقه قدسيه پنج قوي: فکر ذکر علم حلم نباهت و دو خاصيت نزاهت و حکمت اما کلمه الهيه پنج قوي: بقاء في فتاء نعيم في شقاء عز في ذل فقر في غناء صبر في بلاء و دو خاصيت الحلم و الکرم.
و باعتبار ديگر بهيميه که در بهايم موجود است از خوراک جماع سبعيت که در سباع موجود است درندگي و پاره پاره کردن، و زنندگي که در حيوانات مثل مار عقرب و زنبور و اشباه اينها، و شيطانيه که مکر و خدعه و تزوير و حيله بازي، عاقله که افاضه الهبه است، و ملهمه که مشمول الهامات الهيه ميشود.
جلد 17 - صفحه 292
و باعتبار ديگر: واهمه متخيلة سوفسطائيه وسوسه و غير اينها.
باري بحث در نفس بسيار طويل است و شرح هر يک از اينکه قوي مفصل است ما بمجرد اشاره مختصر تذکر داديم و بس است در اينکه که انسان پي بخصوصيات آن نميبرد که فرمود:
(من عرف نفسه فقد عرف ربه)
همين نحوي که معرفت رب ممکن نيست معرفت نفس هم ممکن نيست لذا خداوند ميفرمايد: