اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بَل‌ِ الإِنسان‌ُ عَلي نَفسِه‌ِ بَصِيرَةٌ «14»
بلکه انسان بر نفس خود بينا است و لو اينکه از نظر ديگران يک تظاهراتي دارد اما امور قلبيه صفات خبيثه خود را ميداند مثل کفر و نفاق و عداوت و کبر و بخل و مکر و حيله و ساير امور قلبيه و لو در ظاهر اظهار اسلام و ايمان و محبت و تواضع و سخاوت و اشباه اينها ميکند امال افعال جوارحيه خود ميداند خيانت چشم و گوش و زبان و ساير جوارح را اما در نظر ديگران حمل بر وجوهي ميکند، در پرده معاصي بسيار دارد ولي در نظر ديگران مقدس و زاهد نمايش ميدهد در عبادات ريا و سمعه و در ظاهر خلوص و قربت.
اشکال: انسان مذکر است بايد بفرمايد: بصير چرا تأنيث پيدا کرده بصيرة فرموده!.
جواب: نظير اينکه اشکال در آيه شريفه: کَفي بِنَفسِک‌َ اليَوم‌َ عَلَيک‌َ حَسِيباً اسراء آيه 15. که نفس تأنيث دارد بايد حسبية بفرمايد شده لکن بعضي گفتند: مراد از انسان جوارح انسان است زيرا هر جارحه بصارة بعمل خود دارد خبر از اعمال ساير جوارح ندارد چشم از گوش خبر ندارد دست از عمل پا و زبان خبر ندارد و هکذا و لذا فرداي قيامت هر جارحه شهادت بعمل خود ميدهد پس مراد جوارح- انسان است.
جلد 17 - صفحه 298
اقول: اينکه اشکال عود ميکند زيرا بايد بفرمايد علي نفسها و فرمود علي نفسه بعلاوه در آيه بعد که ميفرمايد: وَ لَو أَلقي مَعاذِيرَه‌ُ بايد بفرمايد: و لو ألقت معاذيرها.
و اصل در جواب اينکه است که: کَفي بِنَفسِک‌َ مراد از نفس همان انسان است مثل بگويي خود بخود بينايي نه اينکه نفس انسان غير انسان باشد کأنه ميفرمايد:
انسان خودش باعمال خود بينا است پس باعتبار لفظ انسان ضمير مذکر ميآورد و باعتبار نفس مؤنث، باعتبار نفس بصيرة و باعتبار انسان نفسه و القي و معاذيره مذکر و اينکه تذکر و تأنث بمناسبت آيات است و بهمين جواب رفع اشکال در کَفي بِنَفسِک‌َ اليَوم‌َ عَلَيک‌َ حَسِيباً هم ميشود بعلاوه جوارح خود بخود درک نميکنند بلکه اينها آلت درک حس مشترک هستند و حواس باطنه آلت واسطه و اسباب درک قلب که آن روح مجرد است او درک ميکند و فرداي قيامت هم که جوارح شهادت ميدهند بهمان کار خود که جنبه آليت دارد شهادت ميدهند و شهادت آنها شهادت بر همان قلب و روح مجرد است لذا اعتراض ميکند و ميگويد: لِم‌َ شَهِدتُم عَلَينا و نفرمود:
لم شهدتم عليکم.