اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
کَلاّ إِذا بَلَغَت‌ِ التَّراقِي‌َ «26» وَ قِيل‌َ مَن راق‌ٍ «27» وَ ظَن‌َّ أَنَّه‌ُ الفِراق‌ُ «28» وَ التَفَّت‌ِ السّاق‌ُ بِالسّاق‌ِ «29» إِلي رَبِّک‌َ يَومَئِذٍ المَساق‌ُ (30)
جلد 17 - صفحه 304
هرگز چنين نيست زماني که روح رسيد به گلو و گفته شد کيست معالجه کننده و گمان کرد اينکه فراق و جدايي حاصل ميشود و ساق پا بساق ديگري پيچيده ميشود بسوي پروردگار تو در آن روز رانده ميشود.
کلا يعني چنين نيست که تو هم ميکنند که اينکه جاه و مقام و رياست و مال و منال و عزت و دولت و ثروت و عده و عده و اولاد و اصحاب براي آنها باقي است.
إِذا بَلَغَت‌ِ التَّراقِي‌َ تراقي جمع ترقوه است استخوان در گلو بلغت مراد روح و نفس انساني است و بزبان ما مي‌گوييم: جانم در گلو آمد که اشاره بآخرين نفس است چون روح از پا بالا ميرود و خارج ميشود تا بگلو برسد که عبارت از حال احتضار است که هنوز رمقي باقي است.
وَ قِيل‌َ مَن راق‌ٍ قائل اولاد و پرستاران او هستند که توهم ميکنند و خيال ميکنند که اينکه مرضي است قابل علاج ميگويند: کيست اينکه را به دکتر و مريضخانه برساند يا دکتر و طبيب بالا سر او بياورد که راق بمعني حفظ کننده و نجات بخشيده است و غافل از اينکه هستند که مرگ قابل علاج نيست: فَإِذا جاءَ أَجَلُهُم لا يَستَأخِرُون‌َ ساعَةً وَ لا يَستَقدِمُون‌َ اعراف آيه 32.
وَ ظَن‌َّ أَنَّه‌ُ الفِراق‌ُ فاعل ظن ممکن است خود محتضر باشد چون آثار مرگ را ميبيند پرده از روي چشمش برداشته ميشود جاي خود را در بهشت يا جهنم ميبيند ملائکه رحمت يا عذاب را مشاهده ميکند قابض ارواح را حاضر بالاي سرش نظر ميکند که معني احتضار است، و ممکن است کساني که اطراف بسترش هستند مشاهده ميکنند که چشمهاي او برگشت دماغ تيغ کشيده شد از صدا و ناله افتاد گمان ميکنند يا يقين پيدا ميکنند که فراق حاصل ميشود: فراق مقابل وصال است و فرق بمعني جدايي است يعني جدايي از دنيا و ما فيها از مال و اولاد و عشيره و قبيله و سلطنت و رياست و اشباه اينها است و دستش از همه اينها کوتاه شده و هيچ فرياد رسي ندارد بلکه در اخبار دارد که: سه چيز در نظرش ميآيد. 1- اموال بآنها ميگويد: من چه اندازه زحمت کشيدم تا شما را اندوخته کردم آيا شما با من چه ميکنيد!- ميگويند: تا قبل
جلد 17 - صفحه 305
از اينکه حال اختيار ما دست تو بود هر چه ميخواستي بکني ميکردي ولي ديگر از دست تو خارج شديم و اختيار ما دست ورثه و ديگران افتاد حتي يک قسمت از ما در همان مرض موت از اختيار تو بيرون رفتيم که فرمودند منجزات مريض از ثلث خارج ميشود مثل وصايا که زائد بر ثلث احتياج بامضاء ورثه دارد. 2- اولاد و احفاد از آنها کمک ميخواهد آنها ميگويند که: توانايي ما در تجهيزات تا دفن و مجالس فاتحه و هفته و چهله و سال بيشتر نيست. 3- اعمال و افعال ميگويند: ما با تو هستيم تا در بهشت يا جهنم وارد شوي.
وَ التَفَّت‌ِ السّاق‌ُ بِالسّاق‌ِ دست و پا ميزند و دارد جان ميکند و پا به پا ميمالد و بيکديگر پيچيده ميشود.
إِلي رَبِّک‌َ يَومَئِذٍ المَساق‌ُ که مفاد: إِنّا لِلّه‌ِ وَ إِنّا إِلَيه‌ِ راجِعُون‌َ است، سوق داده ميشود و سائق راننده است يا ملائکه رحمت يا ملائکه عذاب، و مساق محلي است که بآن محل سوق داده ميشود يا بهشت است يا جهنم و معني الي ربک الي رحمة ربک يا الي عذاب ربک است.