تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَکَبِيرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخاشِعِينَ (45)
بعد از آن امر فرمايد به استعانت جستن به صبر و صلاة که:
وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ: و طلب يارى نمائيد در حوائج و مهمات دنيا و آخرت به صبر در ناملايمات در اداى تکليفات، از اتيان واجبات و ترک محرّمات، و همچنين به نماز که اشرف عبادات و اعظم قربات است. و از ائمه هدى عليهم السّلام مروى است که مراد به صبر در اين آيه
«1» بحار الانوار، جلد 71، صفحه 7، حديث 8 (با اندکى تفاوت)
«2» تفسير نور الثقلين، جلد اوّل، صفحه 63، حديث 170.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 136
شريفه روزه مى‌باشد.
تنبيه: در اين آيه شريفه آگاه فرمايد مؤمنين را به دو وسيله عظيم عبادى روزه و نماز.
اما روزه: موجب ارتقاء است از حضيض حظوظ نفس بهيمه، به اوج تشبه به ملائکه روحانيه، بلکه سبب اتصاف به صفات الهيه باشد. و لذا متضمن است صفات بسيارى را از کسر شهوت و تصفيه نفس از اخلاق رذيله حرص و حسد و کبر و کينه و غير آن و اطلاع از حال بينوايان.
اما نماز: افضل قربات و اکمل طاعات، و عبادت قلبى و قالبى و وجودى و عدمى و جامع عبادات نفسيه و بدنيه است، از طهارت و ستر و اظهار خضوع به جوارح و توجه به درگاه خالق و محاربه با شيطان و مناجات با قاضى الحاجات؛ و کفايت مهمّات و دفع ملمّات باشد.
عياشى از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده که فرمود: ما يمنع احدکم اذا دخل عليه غمّ من عموم الدّنيا ان يتوضّأ ثمّ يدخل مسجده فيرکع رکعتين فيدعوا اللّه فيها؟ اما سمعت اللّه يقول «و استعينوا بالصّبر و الصّلوة» «1».
يعنى: چه منع کند يکى از شما را هرگاه غمى از غمهاى دنيا بر او وارد شود، وضو بسازد و داخل مسجد خود شده دو رکعت نماز بجاى آرد و دعا نمايد تا خدا رفع غم او فرمايد؟ آيا نشنيدى که خدا فرمود: «استعانت جوئيد به صبر و صلاة». وَ إِنَّها لَکَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ: و به درستى که استعانت به صبر و صلاة هر آينه بزرگ و دشوار و سنگين است بر اشخاص، مگر بر متواضعان و فروتنان از ترس خدا و انس گرفتگان به طاعت. و آنها مؤمنانند که نفسهاى ايشان به پرستش الهى و اوامر و نواهى سبحانى معتاد شده، با وجود بر اين در مقابل رياضات نفس کشيده عطيات و افاضات از جانب واهب العطيات به ايشان رسيده و مى‌رسد.
تحقيق: فرق ميان خضوع و خشوع آنست که خشوع در بدن و چشم و
«1» تفسير عياشى، جلد اوّل، صفحه 43، حديث 39.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 137
صوت است، و لکن خضوع در بدن است. چنانچه روايت شده که حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مردى را ديد در نماز با ريش خود بازى مى‌کند، فرمود: لو خشع قلبه لخشعت جوارحه «1». اگر خاشع بود قلب او، هر آينه خاشع بود جوارحش. اين حديث دلالت دارد بر اينکه خشوع در نماز در قلب و جوارح است. اما در قلب، اعراض از ماسواى حضرت احديت و توجه تام به درگاه معبود به حق است. و اما خشوع به جوارح، پوشيدن چشم و ترک التفات و فعل عبث باشد.