اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ لَم تَرَ إِلَي المَلَإِ مِن بَنِي إِسرائِيل‌َ مِن بَعدِ مُوسي إِذ قالُوا لِنَبِي‌ٍّ لَهُم‌ُ ابعَث لَنا مَلِکاً نُقاتِل فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ قال‌َ هَل عَسَيتُم إِن کُتِب‌َ عَلَيکُم‌ُ القِتال‌ُ أَلاّ تُقاتِلُوا قالُوا وَ ما لَنا أَلاّ نُقاتِل‌َ فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ وَ قَد أُخرِجنا مِن دِيارِنا وَ أَبنائِنا فَلَمّا کُتِب‌َ عَلَيهِم‌ُ القِتال‌ُ تَوَلَّوا إِلاّ قَلِيلاً مِنهُم وَ اللّه‌ُ عَلِيم‌ٌ بِالظّالِمِين‌َ (246)
(آيا نديدي گروهي از بني اسرائيل را بعد از موسي وقتي که گفتند به پيغمبرشان براي ما پادشاهي برانگيزان تا در راه خدا قتال کنيم، پيغمبر گفت آيا اگر
جلد 2 - صفحه 501
قتال بر شما واجب شود اميد نميرود که قتال کنيد! گفتند چگونه ميشود که ما در راه خدا قتال نکنيم و حال آنکه از خانه‌ها و اولادمان بيرون شده‌ايم، پس چون قتال بر آنها فرض شد جز کمي از آنان رو گردانيده و اعراض نمودند و خدا بستمکاران داناست) کلمات مفسرين در شرح اينکه آيات چون مستند بمدرک معتبري نيست از ذکر آن خود داري ميشود ولي بالغ بر هيجده حديث در تفسير مجمع البيان و برهان از کافي و تفسير علي بن ابراهيم و صدوق و تفسير عياشي و احتجاج طبرسي نقل کرده‌اند که چون ذکر آنها موجب تطويل ميشود، ما در ذيل تفسير جملات آيات آنچه مستفاد از اينکه اخبار است بآن اشاره ميکنيم.
أَ لَم تَرَ إِلَي المَلَإِ مِن بَنِي إِسرائِيل‌َ چنانچه گذشت الم تر بمعني الم تعلم است و ملاء بمعني جماعت اشراف و بزرگان قوم است و بني اسرائيل دوازده سبط از دوازده اولاد يعقوبند.
مِن بَعدِ مُوسي اينکه گروه از بني اسرائيل بعد از موسي بودند زيرا بعد از وفات موسي بني اسرائيل شرارت ورزيدند و از اطاعت اوامر الهي سر پيچيدند و خداوند جالوت که از قبطيان بود بر آنها مسلط فرمود و وي آنها را از ديارشان بيرون نمود و زنهاي آنها را بکنيزي و بچه‌هاي آنها را بغلامي گرفتند و شرح شرارتهاي يهود و سرپيچي آنها را از دستور خدا در کلم الطيب در ذيل قطع تواتر تورات متذکر شده‌ايم«1» إِذ قالُوا لِنَبِي‌ٍّ لَهُم‌ُ ابعَث لَنا مَلِکاً نُقاتِل فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ طبق اخبار وارده آن پيغمبر ارمياء بوده که بني اسرائيل در اثر فشاري که از طرف بيگانگان متوجه آنان شده بود از او خواستند که از خدا بخواهد پادشاه مقتدري براي
1- مجلد اول ص 262- 274
جلد 2 - صفحه 502
آنها برگزيند تا گرد او جمع شده و با جالوت و لشگريان او قتال کنند و شرّ آنها را از خود دفع نمايند.
قال‌َ هَل عَسَيتُم إِن کُتِب‌َ عَلَيکُم‌ُ القِتال‌ُ أَلّا تُقاتِلُوا عسي از افعال مقاربة و براي ترجي و اميد است چه نسبت بامر مکروه باشد يا نسبت بامر مطلوب مانند آيه شريفه عَسي أَن تَکرَهُوا شَيئاً وَ هُوَ خَيرٌ لَکُم وَ عَسي أَن تُحِبُّوا شَيئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُم«1» و اينجا نسبت بامر نامطلوب است که مخالفت از قتال باشد يعني آيا تصور نميرود که اگر بر شما قتال واجب شود مخالفت کنيد چنانچه ساير اوامر الهي را مخالفت نموديد و کتب بمعني فرض و وجوب است چنانچه در کُتِب‌َ عَلَيکُم‌ُ الصِّيام‌ُ و نحو آن گذشت، و حاصل جمله اينست که اعمال و رفتار شما مايه اميدواري نيست که اگر جهاد بر شما فرض شود اطاعت کنيد و مخالفت ننمائيد.
قالُوا وَ ما لَنا أَلّا نُقاتِل‌َ فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ وَ قَد أُخرِجنا مِن دِيارِنا وَ أَبنائِنا در جواب آن پيغمبر گفتند چه چيز باعث اينکه ميشود که ما قتال نکنيم با اينهمه فشار و ظلمي که بما وارد شده و ما را از بلاد خود بيرون کرده‌اند و بچه‌هاي ما را از ما گرفته و بين ما و آنها جدايي انداخته‌اند.
فَلَمّا کُتِب‌َ عَلَيهِم‌ُ القِتال‌ُ تَوَلَّوا إِلّا قَلِيلًا مِنهُم چون قتال بر آنها واجب شد اعراض نموده و مخالفت کردند جز عده قليلي از آنها که در حديث مروي از قمي دارد که آن عده شصت هزار نفر بودند.
وَ اللّه‌ُ عَلِيم‌ٌ بِالظّالِمِين‌َ خداوند بستمکاران يعني آنهايي که مخالفت از جهاد نمودند آگاه است و تعبير از مخالفين قتال بظالمين براي اينست که آنها هم ظلم بنفس نمودند چون خود را بواسطه مخالفت امر خدا و معصيت او در معرض عقوبت
1- سوره بقره آيه 213
جلد 2 - صفحه 503
قرار دادند و هم ظلم بديگران، زيرا مخالفت آنها از قتال سبب ضعف آن عده قليل بود و هم ظلم بدين زيرا در اعلاء کلمه دين سستي نموده و سبب ضعف آن شدند