اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
کَلاّ وَ القَمَرِ (32) وَ اللَّيل‌ِ إِذ أَدبَرَ (33) وَ الصُّبح‌ِ إِذا أَسفَرَ (34) إِنَّها لَإِحدَي الکُبَرِ (35) نَذِيراً لِلبَشَرِ (36)
چنين نيست قسم بماه و شب چون پشت ميکند و صبح زماني که ظاهر ميشود بدرستي که اينکه بيانات در احوال قيامت يکي از آيات بزرگ الهي است براي انذار بشر و الا آيات الهي بسيار است.
جلد 17 - صفحه 282
و في کل شي‌ء له آيه || تدل علي انه واحد
کلا يعني چنين نيست که کفار گمان کرده‌اند که اينکه نوع عذابها حقيقت ندارد و نيست و انکار ميکنند.
وَ القَمَرِ قسم ياد کردن خداوند باين امور براي اينکه است که آثار قدرت الهي است مثل ماه که خداوند او را يک جسم شفاف خلق فرموده هميشه نصف آن مقابل شمس است نور شمس در او ميتابد روشن ميشود و نصف ديگر تاريک است، و مقدر فرمود قريب يک ماه دور کره شمس ميگردد بيست و هشت روز و کسري، و در اينکه سير ابتدا گوشه‌اي از نصف مقابل شمس در زمين ظاهر ميشود که هلال ميگويند و بتدريج زياد ميشود تا آنکه تمام نصف مقابل در زمين ظاهر ميشود که بدر ميگويند سپس کم ميشود تا نصف غير مقابل رو بزمين است که محاق ميشود، و عدد ماههاي قمري و سال قمري باين سير تحقق پيدا ميکند و اينکه کره قمر و ساير کرات جويه بقدرت کامله حق در فضاء اينکه عالم نگاه داشته شده مثل کره زمين و آب که در اينکه فضا دارد دور خود ميچرخد و هر قسمتش که رو بشمس است تشکيل روز ميدهد و هر قسمت که بر خلاف است تشکيل شب ميدهد که ميفرمايد:
وَ اللَّيل‌ِ إِذ أَدبَرَ وَ الصُّبح‌ِ إِذا أَسفَرَ شب بيايد و پشت ميکند تا موقعي که سفيده صبح ظاهر شود که ميفرمايد: وَ الصُّبح‌ِ إِذا أَسفَرَ إِنَّها لَإِحدَي الکُبَرِ کبر جمع کبري است و مرجع آنها بعضي گفتند: عذابهايي که در آيات قبل بيان فرموده اشاره باين که عذاب جهنم منحصر باينها نيست اينکه يکي از عذابهاي بزرگ الهي است عذابهاي ديگري مثل حميم و غسّاق و زقوم و غير اينها بلکه اينها عذابهاي جسماني است عذابهاي روحاني سخت‌تر و شديدتر است، و بعضي گفتند: آيات شريفه قرآن، اينکه قسمت از آيات يک قسمت از آيات قرآني است که تمام آيات شريفه بزرگ است که اينکه قرآن مجيد بزرگترين معجزات انبياء است و اعجاز قرآن را در مجلد اول اينکه تفسير در مقدمه مفصلا بيان شده، و بعضي گفتند: مرجع اينکه مذکورات که مورد قسم واقع شده مثل قمر و ليل و صبح
جلد 17 - صفحه 283
يک قسمت از قدرت نمايي الهي است و الا آثار قدرت در عوالم جسماني و روحاني و عالم مجردات عالم عقول و نفوس عالم دنيا عالم آخرت و عالم جن و انس و ملائکه بسيار است و تمام اينها:
نَذِيراً لِلبَشَرِ است که بشر از خواب غفلت بيدار شود و متنبه شود و خداشناس شود و رو بخدا رود و تحصيل سعادت کند و از عذاب الهي پرهيز کند و خود را در معرض عذاب نيندازد لکن هيهات هيهات که با اينکه اعمال زشت و صفات خبيثه و هواهاي نفساني و رفقاء سوء و سياهي قلب کي بيدار ميشويم و متنبه ميگرديم.