اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ ما جَعَلنا أَصحاب‌َ النّارِ إِلاّ مَلائِکَةً وَ ما جَعَلنا عِدَّتَهُم إِلاّ فِتنَةً لِلَّذِين‌َ کَفَرُوا لِيَستَيقِن‌َ الَّذِين‌َ أُوتُوا الکِتاب‌َ وَ يَزدادَ الَّذِين‌َ آمَنُوا إِيماناً وَ لا يَرتاب‌َ الَّذِين‌َ أُوتُوا الکِتاب‌َ وَ المُؤمِنُون‌َ وَ لِيَقُول‌َ الَّذِين‌َ فِي قُلُوبِهِم مَرَض‌ٌ وَ الکافِرُون‌َ ما ذا أَرادَ اللّه‌ُ بِهذا مَثَلاً کَذلِک‌َ يُضِل‌ُّ اللّه‌ُ مَن يَشاءُ وَ يَهدِي مَن يَشاءُ وَ ما يَعلَم‌ُ جُنُودَ رَبِّک‌َ إِلاّ هُوَ وَ ما هِي‌َ إِلاّ ذِکري لِلبَشَرِ (31)
و ما قرار نداديم اصحاب نار را که موکل بر عذاب باشند مگر ملائکه نه از جنس انس و نه جنس جن و قرار نداديم عده آنها را مگر فتنه و عذاب براي کساني که کافر شدند تا اينکه کسب يقين کنند کساني که بر آنها کتاب نازل شده که اهل کتاب باشند و براي اينکه مؤمنين ازدياد ايمان کنند.
وَ ما جَعَلنا أَصحاب‌َ النّارِ إِلّا مَلائِکَةً براي دو جهت است يک جهت اينکه است که ملائکه آلام و عذابهاي جهنم در اينها تأثير ندارد چنانچه ملائکه در بهشت لذائذ بهشتي که اهل بهشت دارند از حور و خوراک و جماع و شراب و غيرها ندارند اگر خدا أصحاب نار را از جن و انس قرار داده بود آنهم هم در عذاب متألم ميشدند چون جهنم براي جن و انس خلق شده. جهت دوم اينکه ملائکه هر گونه مأموريت داشته باشند در عذاب بر آنها تأثير و تألمي نميآورد و انجام ميدهند و اگر از جن و انس بودند
جلد 17 - صفحه 279
خود متألم ميشدند و بسا خودداري ميکردند در عذاب چنانچه در دنيا اگر کسي را مشاهده کنند که اينها مبتلاي ببلا هستند اينها متألم ميشوند.
وَ ما جَعَلنا عِدَّتَهُم إِلّا فِتنَةً لِلَّذِين‌َ کَفَرُوا خداوند قدرت داشت که يک ملک مثل مالک دوزخ را موکل کند بر عذاب تمام اهل جهنم اينکه عده آنها را زياد قرار داد براي زيادتي وحشت کفار که هر يک از کفار ببينند که چه اندازه ملائکه عذاب با سلاسل و اغلال و تازيانه‌ها و عمودها خوف و وحشت و دهشت او زياد ميشود.
لِيَستَيقِن‌َ الَّذِين‌َ أُوتُوا الکِتاب‌َ که مشاهده کنند که قرآن اخبارش مطابق اخبار انبياء آنها است يقين پيدا کنند تصديق رسول نموده و ايمان آورند.
وَ يَزدادَ الَّذِين‌َ آمَنُوا إِيماناً چون اهل کتاب بآنها خبر دهند تطابق قرآن را با کتب انبياء سلف ايمان آنها بيشتر و محکم‌تر ميشود.
وَ لا يَرتاب‌َ الَّذِين‌َ أُوتُوا الکِتاب‌َ وَ المُؤمِنُون‌َ و شک و ريب نياورند کساني که بر آنها کتاب نازل شده و کساني که ايمان آورده‌اند که اگر بر خلاف فرمايشات کتب انبياء سلف بود اهل کتاب بشک و ريب ميافتادند که اينکه قرآن از جانب خداي متعال نبوده و بمؤمنين هم ميگفتند و آنها هم در شک و ريب ميافتادند.
وَ لِيَقُول‌َ الَّذِين‌َ فِي قُلُوبِهِم مَرَض‌ٌ وَ الکافِرُون‌َ ما ذا أَرادَ اللّه‌ُ بِهذا مَثَلًا و براي اينکه ميگويند کساني که در قلوب آنها مرض است و کافرين چه چيز اراده کرده خداوند باين مثل زدن، قرآن مجيد همين نحوي که قلوب صافيه را را هدايت و ارشاد ميکند قلوب قاسيه را بر ضلالت و قساوت و کفر زياد ميکند چنانچه ميفرمايد: وَ نُنَزِّل‌ُ مِن‌َ القُرآن‌ِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحمَةٌ لِلمُؤمِنِين‌َ وَ لا يَزِيدُ الظّالِمِين‌َ إِلّا خَساراً اسراء آيه 84.
و ميفرمايد: وَ إِذا ما أُنزِلَت سُورَةٌ فَمِنهُم مَن يَقُول‌ُ أَيُّکُم زادَته‌ُ هذِه‌ِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِين‌َ آمَنُوا فَزادَتهُم إِيماناً وَ هُم يَستَبشِرُون‌َ وَ أَمَّا الَّذِين‌َ فِي قُلُوبِهِم مَرَض‌ٌ فَزادَتهُم رِجساً إِلَي رِجسِهِم وَ ماتُوا وَ هُم کافِرُون‌َ توبه آيه 125 و 126.
جلد 17 - صفحه 280
وَ لِيَقُول‌َ الَّذِين‌َ فِي قُلُوبِهِم مَرَض‌ٌ امراض قلبي بسيار است هواهاي نفساني صفات خبيثه کبر نخوت حب جاه علاقه بدنيا سياهي دل معاصي قساوت قلب چشم قلب کور شدن زبان لال شدن و گوش کر شدن عقلش منکوب نفس شدن: صُم‌ٌّ بُکم‌ٌ عُمي‌ٌ فَهُم لا يَرجِعُون‌َ بقره آيه 17، صُم‌ٌّ بُکم‌ٌ عُمي‌ٌ فَهُم لا يَعقِلُون‌َ بقره آيه 166.
وَ الکافِرُون‌َ تمام طبقات کفار از مشرکين يهود نصاري مجوس دهري طبيعي منافق و اشباه اينها ميگويند:
ما ذا أَرادَ اللّه‌ُ بِهذا مَثَلًا. اقول: اگر اينکه کفار ميدانند که اينکه قرآن کريم کلام الهي است و از جانب او آمده پس چرا ايمان نميآورند و بکفر خود باقي هستند و اگر ميگويند اينها را پيغمبر از خود در آورده و آن اينست چرا نسبت بخدا ميدهند مگر اينکه بگويند اينکه چه چيزهايي است که اينکه مدعي رسالت نسبت بخدا ميدهد يا اينکه بگويند ما شاک هستيم که از جانب خدا است چنانچه از قول آنها نقل ميفرمايد: وَ قالُوا ما هِي‌َ إِلّا حَياتُنَا الدُّنيا نَمُوت‌ُ وَ نَحيا وَ ما يُهلِکُنا إِلَّا الدَّهرُ وَ ما لَهُم بِذلِک‌َ مِن عِلم‌ٍ إِن هُم إِلّا يَظُنُّون‌َ جاثيه آيه 23. بناء اعلي هذا مراد از کافرين منکرين معاد هستند. باري اينها بهانه‌هايي است که کفار ميگيرند و خود نميدانند که چه ميگويند فقط غرض ايراد است.
کَذلِک‌َ يُضِل‌ُّ اللّه‌ُ مَن يَشاءُ وَ يَهدِي مَن يَشاءُ وَ ما يَعلَم‌ُ جُنُودَ رَبِّک‌َ إِلّا هُوَ وَ ما هِي‌َ إِلّا ذِکري لِلبَشَرِ همين نحو گمراه ميفرمايد خداوند کسي را که مشيتش تعلق گرفته و هدايت ميکند کسي را که اراده فرموده و نميداند لشگر پروردگار تو را مگر خود او و نيست اينکه الا ياد آوري براي بشر.
کَذلِک‌َ يُضِل‌ُّ اللّه‌ُ مَن يَشاءُ اضلال الهي اجبار بر ضلالت نيست بلکه بعد از آنکه ميبيند که اينکه بنده قابل هدايت نيست و خود را از قابليت انداخته بواسطه همان امراض قلبيه که تذکر داده شد و قساوت قلب او را بخود واگذار ميکند و او در چنگال شيطان و هواهاي نفسانيه ميافتد و ميرود آنجا که ميرود مثل دانه و هسته که زارع چون ديد فاسد شده و قابليت رشد ندارد کشت نميکند و دور مياندازد و در چنگال
جلد 17 - صفحه 281
مورد و جراثيم ميافتد و آنها او را بلع ميکنند.
وَ يَهدِي مَن يَشاءُ آنکه قابل هدايت است او را تأييد ميکند و توفيق ميدهد و اسباب هدايت را بنحو اتم در دسترس او ميگذارد مثل دانه صحيح که زارع زمين کشت را مستعد ميکند و کشت ميکند و آبياري ميکند و علفهاي خودرو را از اطراف آن دور ميکند و زنگ و شفته را از او ميگيرد تا بحد رشد و ثمر رسد.
وَ ما يَعلَم‌ُ جُنُودَ رَبِّک‌َ جنود الهي منحصر بملائکه نيست که عدد آنها را جز خدا نميداند بلکه جميع مخلوقات سماوي و ارضي از پشه و مورچه و هر چه بالاتر رود يا پائين آيد جنود الهي هستند.
جمله ذرات زمين و آسمان || لشگر حق‌اند گاه امتحان
يک پشه مأمور ميشود نمرود را هلاک کند.
آب را ديدي که با طوفان چه کرد || باد را ديدي که با عادان چه کرد
إِلّا هُوَ او ميداند و بس.
وَ ما هِي‌َ إِلّا ذِکري لِلبَشَرِ اينکه در قرآن مجيد از احوال قيامت و از امم ماضيه و غير اينها مکرر در مکرر بيان فرموده براي اينکه است که انسان را غفلت نگيرد و بخود بيايد و در فکر آخرت خود باشد ولي کي و کجا رجوع بقرآن ميکند و پند بگيرد بالاخص دوره حاضره که تمام نظر باروپا و آمريکا و راديو و روزنامه و هواپرستي و ساير اموري که مشهود است نه از قرآن خبري دارند و نه از اخبار و ادعيه و اذکار و احکام الهي.
بگذار تا بميرد در عين خود پرستي