اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ رَبَّک‌َ يَعلَم‌ُ أَنَّک‌َ تَقُوم‌ُ أَدني مِن ثُلُثَي‌ِ اللَّيل‌ِ وَ نِصفَه‌ُ وَ ثُلُثَه‌ُ وَ طائِفَةٌ مِن‌َ الَّذِين‌َ مَعَک‌َ وَ اللّه‌ُ يُقَدِّرُ اللَّيل‌َ وَ النَّهارَ عَلِم‌َ أَن لَن تُحصُوه‌ُ فَتاب‌َ عَلَيکُم فَاقرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِن‌َ القُرآن‌ِ عَلِم‌َ أَن سَيَکُون‌ُ مِنکُم مَرضي وَ آخَرُون‌َ يَضرِبُون‌َ فِي الأَرض‌ِ يَبتَغُون‌َ مِن فَضل‌ِ اللّه‌ِ وَ آخَرُون‌َ يُقاتِلُون‌َ فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ فَاقرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنه‌ُ وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ أَقرِضُوا اللّه‌َ قَرضاً حَسَناً وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنفُسِکُم مِن خَيرٍ تَجِدُوه‌ُ عِندَ اللّه‌ِ هُوَ خَيراً وَ أَعظَم‌َ أَجراً وَ استَغفِرُوا اللّه‌َ إِن‌َّ اللّه‌َ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ «20»
ترجمه در طي تفسير بيان ميشود ان شاء اللّه تعالي.
إِن‌َّ رَبَّک‌َ يَعلَم‌ُ أَنَّک‌َ تَقُوم‌ُ أَدني مِن ثُلُثَي‌ِ اللَّيل‌ِ مراد قيام بر عبادت است، بعضي گفتند: کلمه ادني بمعني اقرب است يعني قريب بدو ثلث شب ظاهر بمعني کمتر است يعني کمتر از دو ثلث قيام ميکني.
وَ نِصفَه‌ُ وَ ثُلُثَه‌ُ عطف بادني است يعني قيام ميکني نصف شب را و ثلث شب را، معلوم ميشود که قيام حضرت در ليالي مختلف بوده در بعضي کمتر از دو ثلث و در بعضي نصف و در بعضي ثلث شب.
وَ طائِفَةٌ مِن‌َ الَّذِين‌َ مَعَک‌َ بعض خواص اصحاب مثل امير المؤمنين و ابا ذر و اقران ابا ذر که آنها هم قيامشان همين نحو بوده بلکه دارد بسا تمام شب را قيام ميکردند تا اينکه پاهاي آنها ورم کرد بالاخص در ميان ائمه اطهار بسيار آنها شب استراحت نميکردند و تمام مشغول بعبادت بودند، حتي دارد کنيز حضرت زين العابدين (ع) که سه سال در خانه حضرت بود گفت که: يک شب بر حضرت بستر خواب انداخته نشد و يک روز سفره نهار اشاره به اينکه تمام روزها روزه بود و تمام شبها را بعبادت قيام مينمود، و در حق حضرت رضا (ع) دارد در حال مسافرت از مدينه بخراسان شبي هزار رکعت نماز بجا ميآورد، و در مورد موسي بن جعفر (ع) دارد: در حبس تمام روزها روزه و شبها بعادت از نماز و سجده و امثال اينها و استراحتش فقط قليلي از شب از بعد از فراغ عشاء تا نصف شب.
وَ اللّه‌ُ يُقَدِّرُ اللَّيل‌َ وَ النَّهارَ نظر به اينکه در آن زمان ساعت نبوده که دقيقه شمار باشد نوعا نميدانستند نصف شد يا ثلث يا دو ثلث شب چه وقت است و همچنين اوقات روز لذا خداوند اوقات صلوات فرائض را منوط بحس بصر قرار دارد صلوة ظهر بزيادتي ظل شاخص پس از غايت نقصانش، و مغرب را بزوال حمره مشرقيه، و
جلد 17 - صفحه 259
صبح را بسفيده خيط ابيض من الخيط الاسود من الفجر، اوقات نوافل نافله ظهر زيادتي ظل شاخص بمقدار شاخص، نافله عصر مثلين، نافله مغرب الي زوال شفق نافله صبح الي زوال حمره، و همچنين اوقات فضيلت را لذا ميفرمايد: خداوند مقدار ليل و نهار را ميداند.
عَلِم‌َ أَن لَن تُحصُوه‌ُ شما نميتوانيد احصاء کنيد مقادير اوقات را اول وقت و آخر وقت و مدت وقت را.
فَتاب‌َ عَلَيکُم اولا- وجوب صلوات نوافل را برداشت و مستحب‌ّ قرار داد که اگر از شما فوت شود مسئوليت نداشته باشيد. ثانيا- حد قيام را برداشت که حتما بايد دو ثلث باشد يا نصف يا ثلث هر مقدار که براي شما ميسر است از تمام شب تا فقط مقدار اداء نوافل: يُرِيدُ اللّه‌ُ بِکُم‌ُ اليُسرَ وَ لا يُرِيدُ بِکُم‌ُ العُسرَ بقره آيه 181. و آنچه از شما فوت شده خداوند گذشت کرده و مؤاخذه نميفرمايد.
فَاقرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنه‌ُ بعضي گفتند: مراد از قرآن نماز است چون مشتمل بر قرآن است لکن ظاهرا همان قرائت قرآن باشد چه در فرائض و چه در نوافل مخصوصا در نوافل شب سور طوال و چه در خارج از صلوة که فضائل هر يک از اينکه سور را در اول تفسير سوره در فرائض و نوافل و در خارج بيان کرده‌ايم که بهترين و بالاترين کليه عبادات نماز است و بس است در افضليت او اينکه در اذان و اقامه مي‌گويي:
(حي علي خير العمل) و از همين جهت دومي برداشت از اذان بدعواي اينکه مردم در امر جهاد کوتاهي ميکنند، و اخباري که در فضيلت نماز شب وارد شده خير موضوع، معراج المؤمن، قربان کل تقي، عنوان صحيفة المؤمن، اول ما يحاسب به العبد يوم القيامة ان قبلت قبل ما سواها و ان ردت رد ما سواها. و از پيغمبر است:
قرة عيني في الصلاة
عمود الدين، و آياتي که در اهميت صلوة وارد شده و سفارشهايي که انبياء سلف در موضوع صلوة نموده، و اخباري که اطلاق کفر بر تارک الصلاة فرموده، و اينکه ضايع الصلاة به پانزده عقوبت گرفتار ميشود که از آن جمله بي ايمان از دنيا ميرود و مثوباتي که در هر يک از فرائض و نوافل رسيده که فوق حد احصاء است چه منافع دنيويه
جلد 17 - صفحه 260
و چه مثوبات اخرويه.
عَلِم‌َ أَن سَيَکُون‌ُ مِنکُم مَرضي و لو اينکه نماز لا تسقط بحال حتي صلوة غريق و حريق و مهدوم عليه لکن البتة تخفيف دارد بر مريض نشسته و خوابيده بر طرف راست يا چپ يا بر قفا حتي گذرانيدن بقلب که قدرت بر تکلم نداشته باشد.
وَ آخَرُون‌َ يَضرِبُون‌َ فِي الأَرض‌ِ در مسافرت بالاخص مسافرتهاي سابق که يا پياده يا بر شتر و حمار و اسب مسافرت ميکردند، و جاده‌هاي خاکي و پست و بلندي و کوه و دره و در روي آب با بلم و کشتي که بتوسط باد بايد حرکت کند و تاريکي شب و خطرات حيوانات موذيه و درنده و قطاع الطريق البته بسيار مشکل بود.
يَبتَغُون‌َ مِن فَضل‌ِ اللّه‌ِ مراد سفر مباح است يا براي امر واجب مثل سفر حج واجب و جهاد في سبيل اللّه و ارشاد جهال يا نجات از ظلمه و فساق يا نذر و عهد و يمين يا امر مستحب‌ّ مثل زيارت ائمه هدي و حج و عمره مندوبه و امثال اينها، يا امر مباح براي تجارت و کسب و اشباه آنها، اما سفر حرام که براي ظلم و اعانت بظالم و لهو و لغو و فسق و فجور باشد که نماز در او قصر نميشود بلکه هر قدمش يک معصيت بزرگي است خارج از اينکه موضوع است لذا ميفرمايد: يَبتَغُون‌َ مِن فَضل‌ِ اللّه‌ِ.
وَ آخَرُون‌َ يُقاتِلُون‌َ فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ و لو صدق سفر نکند که کفار و مشرکين حمله کردند بر مسلمين يا ارباب ضلال و مخالفين و معاندين يا ظلمه و اهل فساد و مسلمين در مقام دفع آنها برآيند و حفظ اسلام و مسلمين و مظلومين کنند باري در هر صورت نبايد قرآن را ترک کرد بلکه هر چه بتوانند و ميسر شود تلاوت کنند که ميفرمايد:
فَاقرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنه‌ُ بعضي گفتند: مراد قرائت در نماز است که بحمد تنها اکتفاء کند يا سور قصار لکن بقرينه عطف که اقتضاء مغايرت ميکند مراد همان تلاوت قرآن است و لو آن مقدار که حفظ دارد با شرائط و آدابي که در تلاوت قرآن است که با طهارت باشد که ميفرمايد: لا يَمَسُّه‌ُ إِلَّا المُطَهَّرُون‌َ واقعه آيه 78، بنا بر بعضي تفسيرات و ترتيل که ميفرمايد در همين سوره آيه 4: وَ رَتِّل‌ِ القُرآن‌َ تَرتِيلًا و گذشت تفسيرش، و تدبر در آيات که ميفرمايد: أَ فَلا يَتَدَبَّرُون‌َ القُرآن‌َ وَ لَو کان‌َ مِن عِندِ غَيرِ اللّه‌ِ لَوَجَدُوا فِيه‌ِ اختِلافاً کَثِيراً
جلد 17 - صفحه 261
نساء آيه 84. و ميفرمايد: أَ فَلا يَتَدَبَّرُون‌َ القُرآن‌َ أَم عَلي قُلُوب‌ٍ أَقفالُها محمّد (ص) آيه 26.
وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ چه صلوات واجبه مثل فرائض يوميه و قضاء آنها و صلوة طواف و صلوة آيات از کسوف و خسوف و زلزله و آيات مخوفه و صلوة جنائز و نيابت و موارد نذر و عهد و يمين، و صلوات مندوبه مثل نوافل يوميه که يکي از علائم مؤمن است که از حضرت عسکري است فرمود:
(علائم المؤمن خمس صلوة احدي و خمسين و التختم باليمين و تعفير الجبين و الجهر ببسم اللّه الرحمن الرحيم و زيارة الاربعين)
و قضاء آنها و نماز زيارت و نماز هديه و نمازهاي ايام و ليالي مخصوصه در دوره سال و صلوات مبتدئه که فرمود:
(الصلاة خير موضوع من شاء استقل و من شاء استکثر).
وَ آتُوا الزَّکاةَ که برادر و برابر نماز است و در بسياري از آيات قرين نماز قرار داده بلکه ميتوان گفت اهميت او از نماز بيشتر است چون بسياري نماز ميگذارند براي اينکه چندان مئونه ندارد لکن تارک زکاة هستند زيرا مئونه مالي است، و گفتيم عقوبت تارک زکاة قبل از موت باو ميرسد بواسطه آيه شريفه: وَ أَنفِقُوا مِن ما رَزَقناکُم مِن قَبل‌ِ أَن يَأتِي‌َ أَحَدَکُم‌ُ المَوت‌ُ فَيَقُول‌َ رَب‌ِّ لَو لا أَخَّرتَنِي إِلي أَجَل‌ٍ قَرِيب‌ٍ فَأَصَّدَّق‌َ وَ أَکُن مِن‌َ الصّالِحِين‌َ منافقون آيه 10، و زکاة به نه چيز تعلق ميگيرد غلات اربعه گندم جو خرما کشمش و بمجرد انعقاد حبه زکاة تعلق ميگيرد و موقع حصاد اداء آن واجب ميشود و هر کدام حد نصابي دارند، و انعام ثلاثة شتر گاو و گوسفند و ملحق بگوسفند است بز و اينها هم حد نصابي دارند، و نقدين طلا و نقره سکه دار باصطلاح درهم و دينار آنهم بحد نصاب و همه ساله تعلق ميگيرد مثل خمس نيست که يک مرتبه کافي است و مستحقين زکاة در قرآن ميفرمايد: إِنَّمَا الصَّدَقات‌ُ لِلفُقَراءِ وَ المَساکِين‌ِ وَ العامِلِين‌َ عَلَيها وَ المُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُم وَ فِي الرِّقاب‌ِ وَ الغارِمِين‌َ وَ فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ وَ ابن‌ِ السَّبِيل‌ِ فَرِيضَةً مِن‌َ اللّه‌ِ وَ اللّه‌ُ عَلِيم‌ٌ حَکِيم‌ٌ توبه آيه 60.
وَ أَقرِضُوا اللّه‌َ قَرضاً حَسَناً سه قسم قرض داريم يک قسم اينکه مالي بمؤمن قرض بدهد براي رفع احتياجات مشروعه او بدون شرط زياده حتي شرط مدت که
جلد 17 - صفحه 262
فلان وقت رد کني بسيار عبادت بزرگي است حتي از صدقه افضل است زيرا منتي در او نيست حتي گفتند اگر خواستي صدقه بفقرا دهي اولا بعنوان قرض بده سپس ذمه او را بري کن تا بثواب قرض نائل شوي. قسم دوم اينکه قرض دهد بشرط زياده که ربا ميشود و حرام است و آيات بسيار و اخبار در شدت حرمت او وارد شده مثل آيه شريفه: الَّذِين‌َ يَأکُلُون‌َ الرِّبا لا يَقُومُون‌َ إِلّا کَما يَقُوم‌ُ الَّذِي يَتَخَبَّطُه‌ُ الشَّيطان‌ُ مِن‌َ المَس‌ِّ- الي قوله تعالي- يَمحَق‌ُ اللّه‌ُ الرِّبا ... الايه بقره آيه 276 و 277. و مثل آيه شريفه: يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا لا تَأکُلُوا الرِّبَوا أَضعافاً مُضاعَفَةً وَ اتَّقُوا اللّه‌َ لَعَلَّکُم تُفلِحُون‌َ وَ اتَّقُوا النّارَ الَّتِي أُعِدَّت لِلکافِرِين‌َ آل عمران آيه 125 و 126، و غير اينها از آيات، و در اخبار:
(درهم من الربوا اشد من الزنا)
و امروز در تمام بانکها و تجارتخانه‌ها و غير اينها رواج دارد. و قسم سوم قرض ميدهد بدون شرط لکن براي انجام عمل غير مشروعي اينهم حرام است چون اعانت بر اثم است که ميفرمايد: وَ تَعاوَنُوا عَلَي البِرِّ وَ التَّقوي وَ لا تَعاوَنُوا عَلَي الإِثم‌ِ وَ العُدوان‌ِ مائده آيه 3. و در اخبار دارد فرداي قيامت ندا ميآيد:
(اينکه الظلمة و اينکه اعوان الظلمة و اينکه اشباه الظلمة)
حتي راوي ميپرسد: (اني اخيط لفلان هل کنت من اعوانه!) حضرت فرمود:
اما انت فمنهم و اعوانهم من يبيعک الإبر و الحنوط)
حتي دارد:
لا تفهم علي بناء مسجد
و غير ذلک.
و اما قرض بخداي متعال اولا مال مال خود او است به بنده تفضل فرموده سپس از او بعنوان قرض ميگيرد و باضعاف مضاعف حتي هفتصد برابر رد ميکند و قرض بخدا نظير اينکه است که شما به يک نفر معمار مي‌گويي فلان مسجد را بنا کن هر چه مخارج شده در عهده من است بيا از من بگير آنچه طبق فرمايش الهي و دستور او دادي خداوند در عهده گرفته که بشما اضعاف مضاعف رد کند چه در امور واجبه باشد يا مندوبه باشد.
وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنفُسِکُم از عقايد حقه و اخلاق فاضله و اعمال صالحه.
تَجِدُوه‌ُ عِندَ اللّه‌ِ هُوَ خَيراً وَ أَعظَم‌َ أَجراً تمام اعمال فرداي قيامت حاضر ميشود و تمام مشاهده ميکنند و شهود شهادت ميدهند و در نامه عمل ثبت ميشود و اجر آن را
جلد 17 - صفحه 263
باعلي درجه باو عنايت ميکند و اشکال به اينکه چگونه عمل فرداي قيامت ظاهر ميشود!
امروز جايي براي اينکه اشکال باقي نمانده که دارند خطب امير المؤمنين و کلمات متقدمين را از هوا ميگيرند آنچه عمل کنيد در عالم موجود است و مشاهده ميشود.
وَ استَغفِرُوا اللّه‌َ إِن‌َّ اللّه‌َ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ مقام تفضل الهي تا چه اندازه است بلکه اندازه ندارد که بجاي سيئه حسنه ثبت ميشود که ميفرمايد: إِلّا مَن تاب‌َ وَ آمَن‌َ وَ عَمِل‌َ عَمَلًا صالِحاً فَأُولئِک‌َ يُبَدِّل‌ُ اللّه‌ُ سَيِّئاتِهِم حَسَنات‌ٍ وَ کان‌َ اللّه‌ُ غَفُوراً رَحِيماً وَ مَن تاب‌َ وَ عَمِل‌َ صالِحاً فَإِنَّه‌ُ يَتُوب‌ُ إِلَي اللّه‌ِ مَتاباً فرقان آيه 70 و 71 و البته استغفار بايد مقرون بتوبه باشد زيرا در خبر است که استغفار بدون توبه کالمستهزء باللّه است. اللهم تب علينا و اغفر لنا بجاه محمّد و آله.
و الحمد للّه و الصلاة علي رسول اللّه و آله الاطهار. و اللعن علي اعدائهم في هذه الدار و في تلک الدار. تم بحمد اللّه سورة المزمل و يتلوها سورة المدثر الي آخر القرآن بعونه و توفيقه و تاييده. و انا المذنب العاصي السيد عبد الحسين المدعو بالطيب الراجي من اللّه القبول و جعله المقبول هذه الخدمة اليسيرة بحسن القبول.
سورة المدثر
بسم اللّه الرحمن الرحيم و للّه الحمد و الصلاة علي نبيه و آل نبيه و اللعن علي أعدائه اما الکلام في فضلها- از إبن بابويه باسناده از محمّد بن مسلم از حضرت باقر (ع) فرمود:
(من قرأ سورة المدثر في الفريضة کان حقا علي اللّه عز و جل أن يجعله مع محمّد (ص) في در حبة و لا يدرکه في الحياة الدنيا شقاء أبدا ان شاء اللّه تعالي)
و از پيغمبر (ص) مروي است:
(من قرأ هذه السورة اعطي من الاجر بعدد من صدق بمحمد و بعدد من کذب به عشر مرات و من ادمن في قراءتها کان له أجر عظيم و من طلب من اللّه ختم کل سورة أن يحفظه من القرآن لم يمت حتي يحفظه)
و قريب اينکه معني از حضرت صادق روايت شده و فرمود:
(لو سأله أکثر من ذلک قضاه اللّه له و اللّه اعلم).
264