تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقالُوا إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً «1» يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ وَ لَنْ نُشْرِکَ بِرَبِّنا أَحَداً «2» وَ أَنَّهُ تَعالى جَدُّ رَبِّنا مَا اتَّخَذَ صاحِبَةً وَ لا وَلَداً «3» وَ أَنَّهُ کانَ يَقُولُ سَفِيهُنا عَلَى اللَّهِ شَطَطاً «4»
وَ أَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ تَقُولَ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلَى اللَّهِ کَذِباً «5» وَ أَنَّهُ کانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزادُوهُمْ رَهَقاً «6» وَ أَنَّهُمْ ظَنُّوا کَما ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ أَحَداً «7» وَ أَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ فَوَجَدْناها مُلِئَتْ حَرَساً شَدِيداً وَ شُهُباً «8» وَ أَنَّا کُنَّا نَقْعُدُ مِنْها مَقاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداً «9»
وَ أَنَّا لا نَدْرِي أَ شَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الْأَرْضِ أَمْ أَرادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَداً «10»
ترجمه
بگو وحى شد بمن که گوش دادند گروهى کمتر از ده نفر از جنّ پس گفتند همانا ما شنيديم قرآنى را که شگفت آور است
هدايت ميکند بصلاح و صواب پس ايمان آورديم بآن و شريک قرار نميدهيم براى پروردگارمان کسى را
و بآن که برتر و بالاتر است مقام عظمت پروردگار ما نگرفت همسرى و نه فرزندى
و بدرستيکه ميگفت نادان ما بر خدا سخنى دور از صواب
و بدرستيکه ما گمان کرديم که هرگز نميگويند انس و جن بر خدا دروغى را
و بدرستيکه بودند مردانى از انس پناه ميبردند به مردانى از جن پس افزودند آنها را سر کشى
و بدرستيکه آنها گمان کردند همچنانکه گمان کرديد که هرگز بر نمى‌انگيزد خدا کسى را
و بدرستيکه ما نزديک شديم بآسمان پس يافتيم آنرا که پر شده از نگهبانانى سخت و تيرهاى آتشى
و بدرستيکه ما مى‌نشستيم از آن در نشيمنها براى شنيدن پس هر که گوش دهد اکنون مييابد براى خود تير آتشين را مترصد سوزاندن
و بدرستيکه
جلد 5 صفحه 284
ما نميدانيم آيا بدى خواسته شده براى کسانى که در زمينند يا خواسته است براى آنان پروردگارشان خير و صلاح را.
تفسير
شأن نزول اين سوره شريفه در سوره احقاف ذيل آيه و اذ صرفنا اليک نفرا من الجنّ و آيات بعد گذشت و اجمال آن اين است که در خارج از مکّه معظمه يک شب که حضرت ختمى مرتبت مشغول بتلاوت قرآن بود جماعتى از جنّيان که عدد آنها از ده نفر کمتر بود گوش دادند و ايمان آوردند و رفتند قوم خودشان را دعوت باسلام نمودند و بعدا خدمت پيغمبر خاتم رسيدند و قبول اسلام کردند و شرائع دين را از آنحضرت آموختند و اين سوره نازل شد تا آخر و خداوند قول آنها را حکايت فرمود و بعدا هم خدمت حضرت ميرسيدند و احکام اسلام را از امير المؤمنين عليه السّلام ميآموختند و آنها مؤمن و کافر و ناصب و يهود و نصارى و مجوس دارند و اجسام آنها لطيف و خفيف است و اشکال و صور اصليّه آنها مخالف با صور انسان و ملائکه است و قدرت دارند که خود را بأشکال مختلفه در آورند و در اجسام نفوذ نمايند و خود را بزرگ و کوچک کنند و خصوصيّات احوال آنها زياد است که مجال ذکر آن نيست اجمالا آنکه موجوداتى هستند از انظار مخفى و داراى عقل و شعور و ادراک و مکلّف بتکاليفى و پيغمبر خاتم مبعوث بر آنها هم بوده و خداوند به پيغمبر خود ميفرمايد بگو وحى شد از جانب خداوند بمن که استماع نمودند و گوش دادند قرائت تو را جمعى از طائفه جنّ پس گفتند ما شنيديم قرآنى را که عجب آور بود چون نه نظم بود و نه نثر و در نهايت فصاحت و بلاغت بود بطوريکه کسى قادر براتيان بمثل آن نيست و از جهات عديده معلوم ميشد کلام خدا است و هدايت ميکند مردم را بحق و صواب و صلاح خودشان پس ايمان آورديم بآن و ديگر براى خداوند يگانه شريک قرار نميدهيم احديرا هرگز و معتقد شديم که خداوند بلند و رفيع است مقام عظمت و جلال او از شريک چون جدّ بمعناى عظمت و جلال استعمال شده ولى مستفاد از اخبار ائمه اطهار آنستکه جدّ بمعناى بخت است و مناسب با مقام ربوبى نيست و جنّيان از روى نادانى سخنى گفتند و خداوند آنرا نقل فرموده ولى براى خود نپسنديده است و دانستيم که او همسر و اولاد ندارد
جلد 5 صفحه 285
و نيز معتقد شديم که کسيکه ميگويد خدا شريک و فرزند دارد از ما اجنّه يا شيطان که گفته‌اند مراد از سفيه او است بى‌خرد و نادانى است که سخنى ناحق و ناروا گفته و اينکه تاکنون ما پيروى از آن سفيه مينموديم براى اين بود که گمان نميکرديم کسى از انس و جنّ افترا بخدا به بندد و تقليد ميکرديم تا وقتى که يقين پيدا کرديم که خدا شريک و همسر و اولاد ندارد تا اينجا مسلّما کلام جنّيان است و از اينجا تا دو آيه محتمل است کلام آنها باشد که با يکديگر صحبت ميداشتند و محتمل است کلام مستقلّى از خدا و در هر حال جزء وحى الهى است که به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم شده و لذا قرائت مشهوره و أنّه بفتح است و قمّى ره از امام باقر عليه السّلام در تفسير آيه بعد نقل نموده که بعضى از مردم ميرفتند نزد کاهنى که شيطان باو وحى مينمود و ميگفتند بگو بشيطانت فلانى بتو پناه آورده و بنابر اين مراد آنستکه سابقا بعضى از مردان انسى پناه ميبردند بمردان جنّى پس موجب مزيد نخوت و سرکشى جنّيان شد و قمّى ره رهقا را بخسرانا تفسير فرموده و نقل نموده که جنّيان نازل ميشدند بر جماعتى از مردمان و خبر ميدادند بآنها اخباريرا که شنيده بودند از آسمان پيش از ولادت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و کهانت کاهنان از اين راه بود و بنى آدم مانند شما جنّيان يا جنّيان مانند شما بنى آدم گمان کردند که خدا ديگر پيغمبرى نميفرستد يا گمان کردند که احدى از مردگانرا مبعوث نميفرمايد براى حساب و جزاء و هر دو احتمال باطل است چون پيغمبر آخر الزّمان آمده و ميگويد خدا مردم را مبعوث ميفرمايد در روز قيامت باز سخن جنّيان است که ميگويند ما با آسمان تماس گرفتيم يعنى نزديک بآن شديم پس ديديم اوضاع آسمان ديگر گون شده حرّاس و پاسبانان قوى الهى و تيرهاى آتشين آنجا را پر کرده و کاملا مراقبت مينمايند که ما وارد نشويم ما سابقا در اطراف آسمان جاى‌هائى خالى از نگهبان براى خودمان تهيّه نموده بوديم که بنشينيم و مترصّد اخبار سماوى باشيم و آنرا بشنويم و بيائيم بکاهنان خبر دهيم ولى الآن طورى شده که اگر کسى بخواهد بسخنان ملائکه گوش دهد فورا شهاب ثاقب که تير آتشين الهى است و مترصّد او ميباشد ميسوزاندش و شرح اين قسمت در سوره حجر و الصّافات گذشت و در
جلد 5 صفحه 286
احتجاج از امام صادق عليه السّلام حديثى در اين باب نقل نموده که خلاصه‌اش آنستکه شياطين قبل از اين در آسمان راه پيدا ميکردند و بعضى از اخبار سماوى را به استراق سمع اخذ و براى کاهنان نقل مينمودند و گاهى هم از خودشان بر آن اضافه ميکردند و حق و باطل مخلوط ميشد و چون خدا خواست چيزى شبيه بوحى در زمين نباشد از اخبار سماوى تا مردم در شبهه نيفتند و حجّت بر آنها تمام گردد منع فرمود آنرا بنجومى که رجومند براى شياطين و کهانت منقطع گرديد و نيز جنّيان گويند ما نميدانيم خدا از اين تغيير وضع آسمان چه اراده کرده نسبت باهل زمين ميخواهد روابط زمين را از آسمان قطع کند چون پيغمبر خاتم آمده و مردم ايمان باو نياورده‌اند يا ميخواهد وحى منحصر باو باشد و کلام حق با باطل مخلوط نگردد و مردم بتوسط او مورد رحمت شوند و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه اين تغيير وضع آسمان براى آمدن پيغمبر خاتم شده و نميدانيم مراد خدا از فرستادن او آنستکه مردم را عذاب کند بسبب مخالفت با او يا هدايت و رحمت نمايد آنان را بمتابعت و اطاعت او و اللّه اعلم.