تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ أَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَ مِنَّا دُونَ ذلِکَ کُنَّا طَرائِقَ قِدَداً «11» وَ أَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ وَ لَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً «12» وَ أَنَّا لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدى آمَنَّا بِهِ فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلا يَخافُ بَخْساً وَ لا رَهَقاً «13» وَ أَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَ مِنَّا الْقاسِطُونَ فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولئِکَ تَحَرَّوْا رَشَداً «14» وَ أَمَّا الْقاسِطُونَ فَکانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً «15»
وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً «16» لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَ مَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِ يَسْلُکْهُ عَذاباً صَعَداً «17» وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً «18» وَ أَنَّهُ لَمَّا قامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ کادُوا يَکُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً «19» قُلْ إِنَّما أَدْعُوا رَبِّي وَ لا أُشْرِکُ بِهِ أَحَداً «20»
ترجمه
و بدرستيکه از ما شايستگانند و از ما هستند کسانيکه کمتر از اينند هستيم فرقه‌هائى مختلف
و بدرستيکه ما دانستيم که هرگز نميتوانيم عاجز کنيم خدا را در زمين و نميتوانيم عاجز کنيم او را بفرار
و بدرستيکه ما وقتى که شنيديم قرآن را ايمان آورديم بآن پس هر که ايمان آورد بپروردگارش پس نميترسد از نقصان جز او نه از ستمى
و بدرستى که از ما هستند منقادان و از ما هستند متجاوزان پس هر که منقاد شد پس آنگروه طلب نموده‌اند راه راست را
و امّا متجاوزان
جلد 5 صفحه 287
پس باشند براى جهنم هيزم
و آنکه امر از اين قرار است اگر استقامت نموده بودند بر راه حق هر آينه ميداديم بآنها آبى فراوان
تا بيازمائيمشان در آن و هر که روى گرداند از ياد پروردگارش در مى‌آورد او را در عذابى سخت
و بدرستيکه مواضع سجود براى خدا است پس نخوانيد با خدا هيچ کس را
و بدرستيکه چون برخاست بنده خدا که بخواند او را نزديک بود آنها بوده باشند بر او متراکم و چسبنده
بگو جز اين نيست که ميخوانم پروردگارم را و شريک نميسازم با او کسى را.
تفسير
جنّيان در تعقيب مقالات خودشان گويند که بعضى از ما افراد صالح و شايسته‌اى هستيم که بوظائف دينى خود کاملا عمل مينمائيم و بعضى از ما بپاى آنها نميرسيم و مراعات وظائف دينى را کمتر از آنها مينمائيم و ما داراى طريقه- هاى متفرّقه‌اى هستيم و صاحبان مذاهب مختلفه ميباشيم چنانچه قمّى ره فرموده و پيش از اين در شأن نزول سوره ذکر شد و ما ميدانيم که هرگز نميتوانيم خدا را عاجز نمائيم و نگذاريم بر ما مسلّط شود اگر اراده عذاب ما را داشته باشد در زمين و نميتوانيم عاجز نمائيم او را از اينکه بگيرد ما را بفرار نمودن بآسمان يا بنفوذ نمودن در زمين و ما وقتى قرآن را که موجب هدايت ما شد از پيغمبر اسلام شنيديم ايمان آورديم بآن و کسيکه ايمان آورد بپروردگار خود نميترسد از نقصان ثوابش و زيادى عذابش از ميزان استحقاق و بعضى از ما منقاد و مطيع و تسليم در مقابل اوامر خدايند و بعضى جابر متجاوز از حق پس کسيکه منقاد اوامر الهى باشد طلب نموده راه رشد و هدايت و صلاح را که ميرساند او را بنعيم ابدى و اما اشخاص متعدّى و متجاوز از طريق حق هيزم آتش جهنّم خواهند بود ظاهرا تا اينجا کلام جنّيان ختم شد حال خداوند در وحى خود به پيغمبر اکرم عطف بر اخبار از استماع جنيّان و نقل اقوال آنها ميفرمايد که و همانا امر از اين قرار است که اگر جنّ و انس استقامت نمايند بر طريقه مرضيّه الهيّه ما آنها را مشروب نمائيم از آب فراوانى چون گفته‌اند آنزمان مردم مکّه مبتلا بخشکى و سختى ارزاق عمومى بودند و خداوند به اين آيه وعده باران فراوان بآنها داده
جلد 5 صفحه 288
در صورت قبول اسلام و استقامت در آن و بعضى گفته‌اند آب فراوان کنايه از توسعه رزق است و در روايات ائمه اطهار طالبان رشد و کسانيکه استقامت بر طريقه حقّه نمودند به آنانکه ثابت قدم در ولايت امير المؤمنين و اولاد معصومين او باشند و اطاعت اوامر ايشانرا نمايند و توصيف آب دادن فراوان بآشاماندن ايشان ايمانرا بدلهاى شيعيان خاص تفسير شده و اين باران فراوان يا توسعه رزق يا افاضه ايمان براى اختبار و امتحان بندگان است که تا چه درجه در آن نعمت که هستند شکرش را بجا ميآورند و کسيکه اعراض نمايد از شکر نعمت حق و ياد خدا و ولايت مولى چنانچه قمى ره نقل نموده خداوند او را داخل در عذاب شاقّ متصاعدى خواهد فرمود و همانا مساجد سبعه که پيشانى و دو کف دست و دو سر زانو و دو شست پاى بندگان ميباشد از آن خدا و ملک او است و نبايد در سجود غير او صرف شود چنانچه در روايات متعدّده از ائمه اطهار به اين معنى تصريح شده و بر طبق حکم حضرت جواد عليه السّلام در مذهب ما بدليل اين آيه چهار انگشت دزد را ميبرند و کف را باقى ميگذارند که بايد براى خدا باشد و اين مسلّم است مع الوصف مفسّرين شيعه مساجد را بمسجدهائيکه ساخته شده و ميشود يا تمام روى زمين تفسير نمى‌نمايند و مدلول روايات را بر سبيل احتمال ذکر کرده‌اند با آنکه ظاهر آيه شريفه آنستکه بودن مساجد از آن خدا موجب آنستکه عبادت غير او را هيچ جا ننمايند و بودن مساجد ساخته شده از آن خدا موجب آنستکه عبادت غير او را در آنجا نکنند نه در جاهاى ديگر و بر تمام روى زمين مساجد اطلاق نميشود بلى روى زمين مسجد است چون پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرموده جعلت لى الارض مسجدا و طهورا و نفرموده مساجدا و اين نيست جز اعراض از اخبار ائمه اطهار و تبعيّت از اقوال مردود بى‌اعتبار و گفته‌اند وقتى حضرت ختمى مرتبت قيام بامر دعوت قريش بتوحيد و قرائت قرآن ميفرمود يا مشغول نماز ميشد آنها گرد حضرت جمع ميشدند و خود را باو مى‌چسباندند براى اذيت و آزار و باز داشتن از کار يا تماشاى افعال و اذکار و خداوند اينمعنى را باو وحى فرموده و آنکه بآنها بفرمايد من سخن تازه‌اى ندارم و کار تماشا دارى نميکنم من دعوت بتوحيد ميکنم که پدران شما
جلد 5 صفحه 289
حضرت ابراهيم و اسمعيل ميکردند يا عبادت خداى يگانه را مينمايم و در مقابل بت سجده نميکنم و بعضى اين ازدحام و تهاجم را از جن براى تماشاى نماز و قرائت قرآن حضرت دانسته‌اند و بجاى قل قال قرائت نموده‌اند ولى سوق آيه اخيره و آيات آتيه مؤيّد قول اوّل است و لبد بريال شير و هو متراکم و چسبنده از پشم و موى و غيره اطلاق ميشود.