تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَ لَمْ تَرَوْا کَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً «15» وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً «16» وَ اللَّهُ أَنْبَتَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً «17» ثُمَّ يُعِيدُکُمْ فِيها وَ يُخْرِجُکُمْ إِخْراجاً «18» وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ بِساطاً «19»
لِتَسْلُکُوا مِنْها سُبُلاً فِجاجاً «20» قالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِي وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ يَزِدْهُ مالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلاَّ خَساراً «21» وَ مَکَرُوا مَکْراً کُبَّاراً «22» وَ قالُوا لا تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لا تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لا سُواعاً وَ لا يَغُوثَ وَ يَعُوقَ وَ نَسْراً «23» وَ قَدْ أَضَلُّوا کَثِيراً وَ لا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلاَّ ضَلالاً «24»
مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً فَلَمْ يَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصاراً «25» وَ قالَ نُوحٌ رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْکافِرِينَ دَيَّاراً «26» إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَکَ وَ لا يَلِدُوا إِلاَّ فاجِراً کَفَّاراً «27» رَبِّ اغْفِرْ لِي وَ لِوالِدَيَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ لا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلاَّ تَباراً «28»
ترجمه
آيا نمى‌بينيد چگونه آفريد خدا هفت آسمان را طبقه بر طبقه فوق يکديگر
و قرار داد ماه را در آنها روشنى و قرار داد خورشيد را چراغ
و خدا
جلد 5 صفحه 280
رويانيد شما را از زمين روئيدنى
پس باز ميگرداند شما را در آن و بيرون ميآورد شما را بيرون آوردنى
و خدا قرار داد براى شما زمين را فرشى گسترده
تا راه قرار دهيد از آن راههائى گشاده
گفت نوح پروردگارا همانا آنها نافرمانى کردند مرا و پيروى کردند کسى را که نيفزود او را مالش و فرزندش مگر زيان
و مکر نمودند مکرى در نهايت بزرگى
و گفتند وا نگذاريد البتّه خدايان خود را و وا نگذاريد البتّه ودّ را و نه سواع را و نه يغوث و يعوق و نسر را
و بتحقيق گمراه کردند بسيارى را و زياد مفرما براى ستمکاران مگر هلاکت را
بسبب گناهانشان غرق شدند پس داخل کرده شدند در آتش پس نيافتند براى خود غير از خدا ياورانى
و گفت نوح پروردگارا مگذار بر زمين از کافران احدى را
همانا تو اگر وا گذارى آنها را گمراه ميکنند بندگان تو را و تولّد ننمايند مگر مرتکب معاصى و بسيار ناسپاس را
پروردگارا بيامرز مرا و پدر و مادرم را و هر که داخل خانه من شد با ايمان و مردان گرونده و زنان گرونده را و زياد منما براى ستمکاران مگر زيان را.
تفسير
خداوند سبحان در اين آيات استدلال بر عظمت و توحيد خود فرموده باين تقريب که آيا نمى‌بينيد و نميدانيد که خداوند چگونه هفت آسمان با اين عظمت را طبقه بر طبقه بالاى سر شما و بالاى يکديگر بدون ستون و تکيه گاهى خلق فرموده و نگهدارى ميکند و در آسمان اوّل که مشهود شما است و جزء آسمان- هاى هفت گانه است ماه را که نورانى و روشن است قرار داده تا از تابش نور و جمال منظر آن بهره‌مند شويد و در آسمان چهارم خورشيد را قرار داده که چراغ جهانيان باشد و با وجود آن از روشن نمودن چراغ بى‌نياز گردند و از فوائد بيشمار آن بهره‌مند شوند و خداوند چنانچه گياه و اشجار را از زمين رويانيد نهال وجود حضرت آدم ابو البشر را هم از خاک زمين آفريد و مردم از او بوجود آمدند و مبدء خلق بنى آدم را هم که نطفه است از ارزاق مولّده از خاک زمين توليد ميفرمايد پس همه از خاک بيرون شده و بايد در خاک پنهان شوند و روزى معيّن بعلم بارى بتوسط بارانيکه طبع منى در آن موجود است باز مانند نبات از
جلد 5 صفحه 281
زمين بايد روئيده و بيرون آيند براى رسيدگى بحسابشان و کلمه نباتا بجاى انباتا استعمال شده براى نزديک بودن آن بمعناى تشبيه يعنى خلق فرمود شما را از زمين مانند گياه که ميرويد روئيدنى و خداوند زمين را مانند فرش در زير پاى بندگان گسترانيد تا بگيرند از آن براى خودشان راههاى گشاده وسيع و براى تضمّن سلوک بمعناى اخذ متعدّى بمن شده و پس از بيان اين نعم براى تنبيه بر وجوب اداء شکر آن رجوع بکلام حضرت نوح فرموده ميفرمايد نوح عرضه داشت پروردگارا قوم اطاعت مرا ننمودند و رعب مال و جاه و اولاد و احفاد اغنياء و رؤساء آنها که ميگفتند اگر نوح مقرّب درگاه خدا بود ثروتمند ميشد آنها را گرفت و متابعت از اشراف نمودند با آنکه از مال و اولاد آنها ابدا بهره‌اى به اواسط مردم نميرسيد بلکه از قبل آنها متضرّر هم ميشدند و مکر و حيله بسيار بزرگى کردند که گفته‌اند توطئه بر قتل آنحضرت بود و گفتند خدايان خود را از دست ندهيد خصوصا ودّ و سواع و يغوث و يعوق و نسر را که اسامى بتهاى معروف عربستان است و بالنّسبه اهمّ از بتهاى ديگرند و بعضى گفته‌اند اينها نامهاى مردمان صالحى که در بين آدم و نوح بودند بوده است و چون آنها از دنيا رفتند جمعى براى تبرّک بآنان مجسّمه آنها را ساخته و نگهدارى کردند و پس از چندى عبادت نمودند آنها را و از آن جماعت منتقل بعرب شده و قمّى ره نقل فرموده که قبل از حضرت نوح مردمان با ايمانى بودند که از دنيا رفتند و فوت آنها موجب اندوه سايرين شد پس شيطان آمد و مجسمه آنها را ساخت تا مردم بآنها مأنوس شوند و چون مردم بآنها انس گرفتند و زمستان شد بردند آنها را در اطاقهاشان جاى دادند و چون چندى بر اين گذشت و مردم ديگرى بوجود آمدند باز شيطان نزد آنها آمد و گفت اينها خدايان پدران شمايند که آنان اينها را عبادت ميکردند پس مردم عبادت کردند آنها را و گمراه شدند از آنها خلق بسيارى پس حضرت نوح نفرين کرد آنها را و خدا هلاکشان فرمود و در علل قريب به اين معنى را از امام صادق عليه السّلام نقل نموده و نيز قمى ره نقل فرموده که ودّ بت قبيله کلب و سواع از آن هذيل و يغوث از آن مراد و يعوق از آن همدان و نسر از آن حصين است و
جلد 5 صفحه 282
اينها قبائلى از عربند خلاصه آنکه رؤساء قوم بکمک شيطان مردم بسيارى را گمراه کردند و حضرت نوح از خدا خواست که به آنها توفيق طاعت ندهد و در ضلالت باقى بدارد تا هلاک شوند چون قمّى ره ضلالا را بهلاکا و تدميرا از امام عليه السّلام ترجمه و تفسير فرموده و براى آنکه کسى تصوّر نکند هلاکت آنها براى سلب توفيق الهى از آنها بوده نه اعمال خودشان ميفرمايد بسبب گناهانشان غرق شدند و پس از آن داخل در آتش قبر و جهنّم شده و خواهند شد چون سلب توفيق هم در اثر اصرارشان بر کفر بوده و بتها نتوانستند با آنها کمکى نمايند و کلمه ما در ممّا خطيئاتهم زائده براى تأکيد است و در خاتمه حضرت نوح عرضه داشت پروردگارا احدى از اين کفّار را در روى زمين باقى مگذار چون اگر باقى بمانند اين جمع قليل از اهل ايمانرا هم گمراه ميکنند و بعد از اين جز فاسق فاجر مصرّ بکفر از اينها بوجود نخواهد آمد و قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند نوح از کجا ميدانست که اولاد آنمردم مؤمن نميشوند فرمود از آنجا که خدا باو فرمود همانا ايمان نميآورد بتو از قومت مگر کسانيکه تاکنون ايمان آورده‌اند و بعد از آن طلب مغفرت فرمود براى خود و پدر و مادرش و کسانيکه داخل در بيت نبوّت شدند بدخول در ولايت امير المؤمنين عليه السّلام چنانچه در کافى و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مراد از دخول در بيت من دخول در ولايت است چون کسيکه داخل در ولايت شود داخل در بيت انبياء شده و بعد دعا فرمود براى عموم اهل ايمان از امم سابقه و لا حقه و نفرين فرمود بر ستمکاران عموما بهلاکت اموالشان چون قمّى ره از امام باقر عليه السّلام تبارا را به خسارا تفسير فرموده که بمعناى زيان و ضرر است با آنکه در لغت بمعناى هلاکت است و حقير باين نحو جمع نمودم و اللّه اعلم و شرح اين قصه و طوفان نوح در سور سابقه گذشته است در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کسيکه ايمان بخدا داشته باشد قرائت سوره نوح را ترک نميکند و کسيکه آن سوره را در نماز واجب يا مستحب بخواند خداوند او را در منازل خوبان و بهشت کرامت خود جاى خواهد داد و الحمد للّه رب العالمين.
جلد 5 صفحه 283