تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيکُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَ مَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَ جُنُودِهِ قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (249)
فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ: پس چون خارج شد طالوت به فرمان اشموئيل از شهر با لشکر مهيا که به قول اشهر هشتاد هزار جوانان شجاع، چون به ميان بيابان رسيدند به دلخواهى به طالوت گفتند: از خدا بخواه تا براى ما نهرى جارى گرداند. قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيکُمْ بِنَهَرٍ: گفت طالوت به اعلام اشموئيل يا به الهام ربانى، اى قوم بتحقيق خدا ممتحن و آزماينده شما است در اين هواى گرم به نهرى از آب ميان اردن و فلسطين تا مطيع و عاصى به آن از هم ممتاز شوند، يعنى خداوند در اين امر معامله ممتحن را فرمايد تا واقع در خارج محقق و بر شما معلوم گردد، و الّا خدا به علم ازلى
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 443
همه را مى‌داند و علم او قبل از امتحان و بعد از آن يکى است بدون هيچ تغيير و تبديلى. فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي: پس هر که بياشامد از آن، پس نيست از پيروان و تابعان من و خارج است از طريقه من، وَ مَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي: و کسى که نچشد از آن، پس بدرستى که او از تابعان و پيروان من، يعنى تابع من کسى است که هيچ از آن آب نچشد. اين مبالغه است در احتراز از خوردن. إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ: مگر آنکه به دست بردارد يک کف آب به دست خود.
چون حق تعالى به قدرت کامله خود نهر آب ظاهر گردانيد و لشگر در آن هواى گرم با عطش زياد به آن نهر رسيدند، فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ:
پس بياشاميدند و خوردند از آن نهر زياده از يک کف که با دهن تناول و افراط کردند در شرب مگر کمى از ايشان که سيصد و سيزده نفر بودند به غرفه اکتفا نمودند و بقيه که زياده از غرفه خوردند لبهاى آنها سياه و تشنگى به اندازه‌اى غلبه کرد که بيشتر خوردند تشنه‌تر شده، بر کنار نهر مانده از لشگر بازماندند و شرف فتح و نصرت نيافتند. و عدّه معهود با صحت و قوت تمام با طالوت از آب عبور نمودند.
بيان: يکى از اهل معرفت در ضمن اين قصه مثلى براى دنيا و اهل آن بيان نموده بر اين وجه که: قوم طالوت به منزله سالکان هستند که متوجه مقاتله لشکر جالوت نفس و هوى شدند، و آن نهر به منزله مال و متاع دنياى فانى است هر که در آن به حرص تمام خوض نمايد و زياده از ضرورت و معاش اخذ کند به علت استسقاى حرص گرفتار شده هر چند بيشتر بدست آورد رغبتش به جمع آن زيادتر شده اطمينان نيابد، هر آينه چنين کسى بر لب نهر دنيا مانده از نصرت با لشگر هوى و ظفر بر او محروم و بى‌بهره است. و هرکه از نهر دنيا به کف آبى قناعت کند، يعنى در خوردن و آشاميدن و مسکن به مقدار ضرورت صرف نمايد، حق سبحانه او را به قرب مؤيد و در حقيقت او را مستغنى سازد.
فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ: پس زمانى که عبور نمود از آن
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 444
نهر طالوت و آن کسانى که ايمان آورده بودند به او و تصديق او را نموده بودند، قالُوا لا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ: گفتند با يکديگر نيست ما را طاقت حرب امروز، بِجالُوتَ وَ جُنُودِهِ: با جالوت و لشگريان او. بنا بقولى چهار هزار که عبور کردند چون چشم آنها به لشگر جالوت افتاد، به جهت قوت و بسيارى آنها ترسان شده گفتند: ما توانائى جنگ با او را نداريم. قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ: گفتند آنانکه يقين داشتند که ايشان را ملاقات کننده‌اند جزا و پاداش الهى را و متوقع بودند که بعد از شهادت به بهشت و نعيم ابدى خواهند رسيد، و ايشان سيصد و سيزده نفر از لشگر طالوت بودند و بيقين و خلوص اعتقاد گفتند: کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ: چه بسيار از گروه کمى از مؤمنان حقيقى، غَلَبَتْ فِئَةً کَثِيرَةً: غالب شدند بر گروه بسيارى از اهل کفر و عدوان، بِإِذْنِ اللَّهِ: به عون و نصرت مددکارى و استعانت خداوند منان. وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ: و خداى تعالى با صبر کنندگان است به تأييد و توفيق تقويت.
خلاصه مخالفان به جهت ترس و بد دلى از مقاتله، امتناع و برطرف نهر ماندند. طالوت با آن عده براى محاربه صف کشيدند. به قول اکثر مفسران لشگر جالوت هشتصد هزار سوار جرّار نيزه‌دار بودند، و جالوت عظيم الجثه و شديد السواد و اسلحه او هزار رطل آهن بود، بر فيلى سوار و تاجى بر سر و در پيشانيش ياقوتى که نورش ساطع و لشگر نزد او صف کشيده مهيا شدند.