اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَلَمّا فَصَل‌َ طالُوت‌ُ بِالجُنُودِ قال‌َ إِن‌َّ اللّه‌َ مُبتَلِيکُم بِنَهَرٍ فَمَن شَرِب‌َ مِنه‌ُ فَلَيس‌َ مِنِّي وَ مَن لَم يَطعَمه‌ُ فَإِنَّه‌ُ مِنِّي إِلاّ مَن‌ِ اغتَرَف‌َ غُرفَةً بِيَدِه‌ِ فَشَرِبُوا مِنه‌ُ إِلاّ قَلِيلاً مِنهُم فَلَمّا جاوَزَه‌ُ هُوَ وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا مَعَه‌ُ قالُوا لا طاقَةَ لَنَا اليَوم‌َ بِجالُوت‌َ وَ جُنُودِه‌ِ قال‌َ الَّذِين‌َ يَظُنُّون‌َ أَنَّهُم مُلاقُوا اللّه‌ِ کَم مِن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَت فِئَةً کَثِيرَةً بِإِذن‌ِ اللّه‌ِ وَ اللّه‌ُ مَع‌َ الصّابِرِين‌َ (249)
(پس هنگامي که طالوت با لشگريانش حرکت نمودند طالوت گفت خداوند شما را بنهري امتحان کننده است پس هر که از آن نهر بياشامد از من نيست و هر که از آن نخورد او از منست مگر کسي که کفي از آب بياشامد پس از آن نهر جز اندکي همه آشاميدند، و هنگامي که طالوت و کساني که ايمان آورده بودند از آن نهر گذشتند آنهايي که مخالفت نموده بودند گفتند ما را امروز طاقت جنگ با جالوت
جلد 2 - صفحه 509
و لشگريانش، نيست و آنها که يقين داشتند که ملاقات کننده ثواب الهي هستند گفتند چه بسيار لشگر کمي که بر لشگر بسياري باذن خدا فيروز شده‌اند و خدا با صبر کنندگان است).
فَلَمّا فَصَل‌َ طالُوت‌ُ بِالجُنُودِ فصل بمعناي قطع است يعني وقتي که طالوت لشگريانش را از لشگرگاه جدا نمود و بيرون آورد و يا بمعني قطع طريق و سير است يعني وقتي طالوت با لشگريانش قطع طريق و طي مسافت نمودند و اينکه بعد از آن بود که بني اسرائيل آيات و نشانه‌هاي حقانيت سلطنت طالوت را مشاهده نموده و او را بپادشاهي پذيرفته و بهمراه او براي جنگ با عمالقه حرکت نمودند خداوند امتحان ديگري از آنها نمود.
قال‌َ إِن‌َّ اللّه‌َ مُبتَلِيکُم بِنَهَرٍ طالوت گفت که خداوند شما را بنهري امتحان ميفرمايد، ابتلاء بمعني اختبار و امتحان است و نهر بمعني رودخانه، و بعضي گفتند آن رود بين اردن و فلسطين بوده و بعضي گفتند رود فلسطين بوده ولي در اخبار تعيين نشده.
فَمَن شَرِب‌َ مِنه‌ُ فَلَيس‌َ مِنِّي و آن امتحان اينکه بود که هر که از آن نهر بياشامد از من نيست يعني از ياران و اصحاب واقعي من نميباشد و شرب از نهر مراد شرب از آب نهر است مانند (فاسئل القرية) يعني فاسئل اهل القرية، و مانند جري الميزاب يعني جري ماء الميزاب.
وَ مَن لَم يَطعَمه‌ُ فَإِنَّه‌ُ مِنِّي طعم اطلاق برخوردن و آشاميدن هر دو ميشود و در اينجا مراد آشاميدن است يعني هر که از آب آن نهر نخورد از من است يعني از ياران خاص من است و البته مراد بيش از يک غرفه و کف دست است زيرا يک غرفه را استثناء نموده چنانچه ميفرمايد:
إِلّا مَن‌ِ اغتَرَف‌َ غُرفَةً بِيَدِه‌ِ اغتراف آب بمشت برگرفتن باشد و غرفة يک
جلد 2 - صفحه 510
مشت از آب است و اينکه استثناء از جمله قبل فَمَن شَرِب‌َ مِنه‌ُ فَلَيس‌َ مِنِّي ميباشد يعني خوردن يک مشت از آب مانعي ندارد.
فَشَرِبُوا مِنه‌ُ إِلّا قَلِيلًا مِنهُم يعني جز کمي از آنها زائد بر يک مشت آب آشاميدند که طبق خبر مروي از حضرت رضا (ع) عده آنهايي که با طالوت بودند شصت هزار نفر بود و در اينکه امتحان بمقتضاي حديث مروي از حضرت صادق (ع) همه مخالفت نمودند جز عده کمي از آنها که سيصد و سيزده نفر بعدد اصحاب بدر بودند.
فَلَمّا جاوَزَه‌ُ هُوَ وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا مَعَه‌ُ يعني وقتي طالوت و مؤمنين با او از نهر عبور کردند بعضي گفتند مراد از الَّذِين‌َ آمَنُوا خصوص آن عده قليل يعني سيصد و سيزده نفرند که اطاعت نمودند ولي بقيه جزء مؤمنين نبوده و از نهر عبور ننمودند ولي اينکه درست نيست بلکه مراد از الّذين امنوا همه آنها ميباشند و همه از نهر عبور نمودند لکن آنها که مخالفت نمودند ايمانشان باندازه ايمان آن عده قليل نبود و دليل بر اينکه همه از نهر عبور نمودند علاوه بر حديث مروي از کافي از ابي بصير از حضرت باقر (ع) جمله «قالُوا لا طاقَةَ لَنَا اليَوم‌َ بِجالُوت‌َ وَ جُنُودِه‌ِ» ميباشد که مسلما اينکه گفتار همان کساني است که در شرب از نهر مخالفت نموده و بيش از يک غرفه آشاميدند گفتند ما را طاقت جنگ با جالوت و لشگر انبوه او نيست و جالوت سلطان جابري از عمالقه بود که مردان بني اسرائيل را کشته و زنهاي آنها را اسير و اطفال آنها را دستگير نموده بودند و اينان از اولاد عمليق از نواده‌هاي سام پسر نوح بودند که در روي زمين بسيار فساد نمودند و اينان از بقاياي عاد قوم هود بوده و حضرت ابراهيم نيز با آنها جنگ نمود و تا زمان داود بودند.
قال‌َ الَّذِين‌َ يَظُنُّون‌َ أَنَّهُم مُلاقُوا اللّه‌ِ مراد آن سيصد و سيزده نفرند که در
جلد 2 - صفحه 511
ايمان ثابت و راسخ بودند و ظن‌ّ در اينجا بمعني يقين است چنانچه در آيات ديگري نيز باين معني اطلاق شده مانند آيه أَنّا ظَنَنّا أَن لَن نُعجِزَ اللّه‌َ و آيه فَظَنُّوا أَنَّهُم مُواقِعُوها و آيه الَّذِين‌َ يَظُنُّون‌َ أَنَّهُم مُلاقُوا رَبِّهِم و ملاقات خدا بمعني حضور در موقف حساب و ملاقات رحمت و ثواب اوست آنهايي که يقين داشتند اينکه مجاهده در راه حق است و بفتح و پيروزي خاتمه مييابد و اگر بشهادت و کشته شدن در راه خدا هم نائل شوند مشمول فيوضات و مثوبات خدا در موقف حساب و قيامت خواهند گرديد.
کَم مِن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَت فِئَةً کَثِيرَةً بِإِذن‌ِ اللّه‌ِ چه بسيار لشگرهاي اندک که بر لشگرهاي انبوه بمشيت حق غالب شده‌اند يعني ما هم که اندکيم بمشيت حق بر لشگر جالوت که انبوهند فيروز خواهيم شد.
وَ اللّه‌ُ مَع‌َ الصّابِرِين‌َ و خداوند کساني را که در راه او استقامت و ثبات بورزند ياري خواهد فرمود.