اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ أَنّا مِنَّا الصّالِحُون‌َ وَ مِنّا دُون‌َ ذلِک‌َ کُنّا طَرائِق‌َ قِدَداً «11»
و بدرستي که بعض ما از صالحين هستند و بعض ما از غير صلحا هستند و هستيم ما طايفه جن بر طريقهاي مختلفه هر دسته يک طريقه را اتخاذ کردند.
وَ أَنّا مِنَّا الصّالِحُون‌َ صالح کسي را گويند که هيچگونه فسادي در او نباشد نه از جهات عقائد معتقد بجميع عقايد حقه باشد، و نه از جهت اخلاق متخلق بجميع اخلاق حميده باشد و نه از جهت افعال و اعمال داراي اعمال صالحه و تقواي از کليه معاصي که معلوم ميشود که در طايفه جن هم اينکه نمره اشخاص پيدا ميشود لکن بسيار قليل هستند چنانچه در بشر هم اينکه نمره بعد از انبياء و ائمه هدي بسيار کم هستند.
وَ مِنّا دُون‌َ ذلِک‌َ و اينکه اقسام بسياري دارد. در باب عقائد اگر يکي از عقايد حقه را منکر شد يا شکي بر آن وارد شد از ايمان خارج ميشود يا مشرک باقسام شرک يا کافر باقسام کفر يا ضال باقسام ضلالت يا منکر يکي از ضروريات دين يا مذهب شود يا بدعتي در دين گذارد يا شکي در آنها عارض شود، و بالجمله از ايمان خارج شود. و در باب اخلاق داراي صفتي از صفات خبيثه باشد، يا در باب اعمال تارک بعضي واجبات يا مرتکب پاره‌اي از محرمات باشد تمام دون ذلک است و همين است مفاد:
کُنّا طَرائِق‌َ قِدَداً قدد بمعني اختلاف است اشاره بمذاهب مختلفه است چنانچه همين نمره در افراد انس هم هستند.
سؤال: آيا در طايفه جن هم انبياء و ائمه و پيشوايان بودند!
جواب: نبودند و احتياج هم نداشتند زيرا طايفه جن ممکن بود بر آنها که
جلد 17 - صفحه 232
تماس بگيرند با انبياء و اوصياء انبياء و اخذ احکام کنند و عارف بلسان همه آنها بودند بلي در ميان آنها البته دانشمنداني بودند که جهال آنها را هدايت کنند و حجت بر آنها تمام کنند و راه عذر بر آنها بسته شود بلکه اخذ احکام بر آنها سهلتر از انس است بطرفة العين ميتوانستند خدمت انبياء و ائمه مشرف شوند يا در مجالس علماء اعلام حاضر شوند و فرا بگيرند بلي در ميان آنها اکابر و اصاغر و رئيس و مرءوس و قوي و ضعيف و سلطان و رعيت هست و قضيه عفريت جني و حضرت سليمان و قضيه عمله جن بر حضرت سليمان و قضيه زعفر با اتباعش خدمت ابي عبد اللّه و آمدن شيطان در دار الندوة مشرکين و بسيار از قضاياي ديگر شاهد بر اينکه موضوع است بلکه در باب نبوت اول شرط نبي اينکه است که از جنس بشر باشد نه ملک قابليت نبوت دارد و نه جن و آيات شريفه قرآن بر اينکه معني شاهدي قوي است و پيغمبر اکرم مبعوث بر کافه جن و انس بود.