تفسیر روان جاوید

تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى) يُبَصَّرُونَهُمْ يَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ يَفْتَدِي مِنْ عَذابِ يَوْمِئِذٍ بِبَنِيهِ «11» وَ صاحِبَتِهِ وَ أَخِيهِ «12» وَ فَصِيلَتِهِ الَّتِي تُؤْوِيهِ «13» وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ يُنْجِيهِ «14» کَلاَّ إِنَّها لَظى‌ «15» نَزَّاعَةً لِلشَّوى‌ «16» تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلَّى «17» وَ جَمَعَ فَأَوْعى‌ «18» إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً «19» إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً «20» وَ إِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً «21» إِلاَّ الْمُصَلِّينَ «22» الَّذِينَ هُمْ عَلى‌ صَلاتِهِمْ دائِمُونَ «23» وَ الَّذِينَ فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ «24» لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ «25» وَ الَّذِينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ «26» وَ الَّذِينَ هُمْ مِنْ عَذابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ «27» إِنَّ عَذابَ رَبِّهِمْ غَيْرُ مَأْمُونٍ «28» وَ الَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ «29» إِلاَّ عَلى‌ أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَکَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ (30) فَمَنِ ابْتَغى‌ وَراءَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ العادُونَ (31) وَ الَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ (32) وَ الَّذِينَ هُمْ بِشَهاداتِهِمْ قائِمُونَ (33) وَ الَّذِينَ هُمْ عَلى‌ صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ (34) أُولئِکَ فِي جَنَّاتٍ مُکْرَمُونَ (35) ترجمه‌ شناسا کرده شوند خويشان بخويشان دوست ميدارد گناهکار که فداى خود کند از عذاب چنين روز پسرانش را و زنش و برادرش را و عشيره‌اش را جلد 5 صفحه 271 که جاى ميدادند او را در حمايت خود و هر که را که در زمين است تمامى پس نجات دهد او را نه چنين است همانا آن زبانه خالص آتش است‌ سوزنده و کننده پوست اطراف بدنرا ميخواند کسى را که پشت کرد و روى گرداند و جمع نمود پس در جاى محفوظى نهاد همانا انسان آفريده شد بسيار حريص کم صبر چون برسد او را بدى ناله و فرياد کننده است‌ و چون برسد او را خوبى منع کننده است‌ مگر نماز گزاران‌ آنانکه ايشان بر نمازشان مداومت کنندگانند و آنانکه در مالهاشان بهره‌ايست معيّن‌ براى کسيکه گدائى ميکند و کسيکه از کار باز مانده‌ و آنانکه تصديق مينمايند بروز جزا و آنانکه ايشان از عذاب پروردگارشان ترسانند همانا عذاب پروردگارشان ايمن کرده نشده است‌ و آنانکه ايشان مر عورتهاى خودشان را نگهدارندگانند مگر بر زنان خود يا آنچه که مالک باشد دستهاشان پس همانا ايشان نيستند ملامت شدگان‌ پس هر که طلب کند غير از آن مجاز را پس آنگروه از حدّ در گذرندگانند و آنانکه ايشان مر امانتهاى مردم و پيمانشان را رعايت کنندگانند و آنانکه ايشان باداء گواهيهاى خودشان قيام کنندگانند و آنانکه ايشان بر نمازشان محافظت ميکنند آنگروه در بهشتهائى گرامى داشتگانند. تفسير گفته‌اند چون در آيه سابقه خداوند فرموده بود کسى از احوال اقارب و ارحام کسى پرسش نميکند براى آنکه تصوّر نشود جهت آن نديدن و نشناختن مردم است يکديگر را فرموده بينا و شناسا کرده شوند نزديکان و دوستان بيکديگر چون حميم اعمّ از خويش و صديق است و بر واحد و جمع اطلاق ميشود لذا دو ضمير جمع در کلام الهى بآن عود نموده و مقصود بيان شدّت و سختى آنروز است که هر کس بقدرى گرفتار خود است که از حال ديگرى سؤال نميکند با آنکه بستگان خود و او را ميبيند و بعضى گفته‌اند مراد خداوند از اين آيه آنستکه مردم را در آنروز با يکديگر شناسا ميکنند و بينا باوضاع و احوالشان مينمايند براى مزيد سرور اهل ايمان و اندوه اهل عصيان و لذا حاجت بپرسش و سؤال از حال يکديگر ندارند و اين عمل بتوسط ملائکه قبلا انجام ميگيرد و بعدا آنها را سوق ببهشت و جهنّم ميدهند و قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که مراد جلد 5 صفحه 272 آنستکه ميشناسند آنها را پس از يکديگر پرسش نميکنند و در آنروز دوست دارد و آرزو ميکند گناهکار که فدا و عوض دهد از عذاب الهى پسران عزيز و همسر گرامى و برادر با جان برابر و قبيله و عشيره خود را که در دنيا منتسب بآنها بوده و با آنکه از آنها جدا بوده آنان او را در پناه و حمايت خود قرار ميدادند و در شدائد با او کمک ميکردند چون فصيله بر چنين عشيره‌اى اطلاق ميشود و قمى ره فرموده مراد از فصيله مادر است که از او ولادت يافته و نيز اگر تمام دنيا از آن او باشد حاضر است بدهد پس از عذاب جهنّم نجات دهد آن فدا و عوض او را ولى خدا ميفرمايد کلّا و آن کلمه‌ئى است موضوع براى ردع و منع يعنى چنين نخواهد شد فدا قبول نميشود قصّه از اين قرار است که زبانه و شعله خالص آتش جهنّم است و محتمل است ضمير در انّها بعذاب که آتش جهنّم است عود نمايد و ميشود مراد از لظى جهنّم يا يکى از درکات آن باشد چون بعضى گفته‌اند لظى يکى از نامهاى جهنم است و بعضى آنرا نام درک دوم دانسته‌اند و در هر حال آنشعله آتش سوزان پوست تمام بدن وارد را ميسوزاند و ميکند يا خصوص پوست سر و صورت او را بمحض ورود چون شوايا بمعناى اطراف است يا جمع شواة که بمعناى پوست سر است و قمّى ره نقل نموده که مى‌کند دو چشم او را و سياه ميکند صورتش را و نزّاعة برفع نيز قرائت شده و بنابر اين خبر بعد از خبر است و بقرائت مشهوره حال است براى لظى باعتبار دلالتش بر تلظّى يا منصوب بفعل مقدّر است که اعنيها باشد و آن آتش بزبان حال و زبانه خود دعوت ميکند و ميکشاند بسوى خود هر کس را که پشت کرده باشد بقوانين اسلام و روى گردانده باشد از اطاعت احکام خدا و جمع نموده باشد اموالى را از حلال و حرام و حقوق واجبه آنرا ادا ننموده ذخيره و دفينه براى خود کرده باشد از حرص و درازى آرزو و اين براى آنستکه خدا انسانرا طبعا هلوع خلق فرموده که حريص و بى‌صبر است چنانچه خداوند ميفرمايد وقتى رسد او را فقر و فاقه جزع و فزع ميکند و وقتى برسد باو مال و ثروت بخل مينمايد و انفاق در راه خدا نميکند و اهل بيان اين دو جمله را مفسّر هلوع دانسته‌اند و بايد با رجوع بعقل و عمل بدستورات اخلاقى که در علم اخلاق ذکر شده اين طبع را که‌ جلد 5 صفحه 273 از روى حکمت در او قرار داده شده از خود دور و در غير محلّ خود بکار نبرد و کسانيکه موفق باين تصفيه شده‌اند آنانند که خداوند آنها را استثناء فرموده ميفرمايد مگر نماز گزاران که مداومت بر نمازشان دارند که نمازهاى واجب را ترک نميکنند و همچنين نمازهاى مستحب را که بر خودشان بنذر و غيره واجب نموده باشند و قضاء فوائتشان را در اوّل از منه امکان بجا ميآورند و از براى فقراء و ضعفاء و صله ارحام غير از حقوق واجبه از قبيل صدقه و زکوة مقدار معيّنى از مال خودشان خارج مينمايند که بتقاضا کنندگان و کسانيکه از کسب و کار باز مانده‌اند و روى سؤال ندارند کمک نمايند چنانچه در روايات ائمه اطهار به اين معنى تصريح شده ولى مفسّرين آنرا حمل بر زکوة نموده‌اند با آنکه معلوم است زکوة حقّى است که خداوند بآن فقرا را با اغنيا شريک فرموده و گرفته ميشود و آن موجب مزيّت و مدح مؤدى نميشود و اينجا خداوند در مقام ذکر برجستگان اهل ايمان است و مدح آنها و سوره مکّيّه است و زکوة در مدينه واجب شده و کسانيکه ايمان بروز جزا دارند و در کافى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که ايمان بروز ظهور امام زمان دارند و آنانکه از عذاب خداوند ترسانند چون نبايد ايمن از مکر و عذاب خدا بود هر قدر شخص مواظب اعمال و مراقب طاعات باشد چون نميداند مقبول شده يا خير و نبايد مطمئن شود از نفس خود که خطائى از او سر نزده است و آنانکه حفظ نمودند عورات خودشان را از هر کس مگر از زنان و کنيزانشان و زناشوئى يا بعقد دائم است يا بمتعه و در اين سه صورت مورد ملامت واقع نخواهند شد و در غير آن صور متعدّى و متجاوز از حدّ محسوب خواهند شد و تفسير اين آيات در سوره المؤمنون گذشت و آنانکه مراعات امانتهائى را که از مردم و خداوند بآنها سپرده شده مينمايند از قبيل مال سپرده شده و عاريه و وديعه و عين مستأجره و لقطه و خمس و زکوة و هر چه را که مکلّف است حفظ نمايد و بصاحبش برساند و نيز مراعات مينمايند عهود و مواثيق خلقيّه و خالقيّه را و منکر شهاداتى که تحمّل آنرا نموده‌اند نميشوند و اداء آنرا در مواقع لزوم مينمايند و آنانکه مواظبت و محافظت از اداء نماز با آداب و شرايط در مواقيت آن مينمايند در کافى و مجمع‌ جلد 5 صفحه 274 از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که اين در نماز واجب است و الّذين هم على صلاتهم دائمون در نافله است اينجماعت که داراى اين اعمال حميده و اين خصال پسنديده‌اند در باغهاى سبز و خرّم اخروى مشمول عواطف و اکرامات الهيه ميباشند.