تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ «1» لِلْکافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ «2» مِنَ اللَّهِ ذِي الْمَعارِجِ «3» تَعْرُجُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ «4»
فَاصْبِرْ صَبْراً جَمِيلاً «5» إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً «6» وَ نَراهُ قَرِيباً «7» يَوْمَ تَکُونُ السَّماءُ کَالْمُهْلِ «8» وَ تَکُونُ الْجِبالُ کَالْعِهْنِ «9»
وَ لا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً «10»
ترجمه
درخواست نمود درخواست کننده‌اى عذابى را فرود آينده
براى کافران نيست براى آن دفع کننده‌اى
از جانب خداوندى که صاحب درجات رفيعه است
بالا ميروند فرشتگان و روح بسوى او در روزى که هست مقدار آن پنجاه هزار سال
پس صبر کن صبرى نيکو
همانا آنها مى‌بينند آنرا دور
و مى‌بينيم آنرا نزديک
روز که ميباشد آسمان چون فلزّ گداخته
و ميباشد کوهها چون پشم رنگين
و پرسيده نشود خويشى از خويشى.
تفسير
در سوره انفال ذيل آيه شريفه و اذ قالوا اللّهم ان کان هذا هو الحقّ و دو آيه بعد از آن شأن نزول اين آيه مفصّلا ذکر شد و گفته‌اند سائل در اين آيه همان درخواست کننده عذاب است که خواسته در دنيا واقع و نازل شود و در کافى نقل نموده که نازل شد در باره کسانيکه منکر ولايت امير المؤمنين عليه السّلام شدند و اين مؤيّد رواياتى است که آنجا ذکر شد و سال بالف نيز قرائت شده و آن لغتى است در سئل يا مأخوذ از سيلان است و ظاهر آيات بضميمه روايات بنظر حقير آنستکه دعا و استدعا نمود استدعا کننده‌اى عذاب الهى را که واقع و نازل شونده باشد براى کفّار و منکرين ولايت مولى که نيست براى آن عذاب هيچ دافع و مانعى از جانب
جلد 5 صفحه 269
خداوندى که داراى درجات و مراتب است براى ترقى سالکين از اهل ايمان بسوى او و صعود اعمال و عروج ملائکه و بنابراين محتمل است من اللّه متعلّق بدافع باشد چون اقرب است و ميشود متعلق بواقع باشد چون وقوع عذاب از جانب خدا است و دافعى از جانب او و خلق براى آن نيست و بنظر حقير بعيد نيست متعلق بدافع باشد با حذف مضاف يعنى دافعى براى آن از اراده خدا نيست چون او حتما منکرين ولايت را عذاب خواهد فرمود در هر حال عروج و صعود مينمايند ملائکه و روح الامين يعنى جبرئيل که اشرف آنان است بسوى خداوند تا حدّيکه محلّى براى احدى باقى نميماند جز براى پيغمبر خاتم در روز که مقدار آن بر حسب ازمنه دنيويّه پنجاه هزار سال است يعنى اگر اهل دنيا بخواهند آن مسافت را طى نمايند بايد در ظرف پنجاه هزار سال باشد و گفته‌اند اين بر سبيل تمثيل است و تشبيه عالم غيب که منزّه از زمان است بعالم شهود در امتداد زمانى براى بيان ارتفاع درجات معنوى و بعد ممتدّ آنها باين مثال و قمّى ره از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که عروج مينمايند ملائکه و روح در صبح شب قدر بسوى خدا از نزد نبى و وصى و در احتجاج از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که خداوند سير داد پيغمبر خود را از مسجد الحرام تا مسجد اقصى بقدر سير يک ماه و بالا برد او را در ملکوت آسمانها بقدر سير پنجاه هزار سال در کمتر از ثلث يک شب تا رسيد بساق عرش و در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که فرمود از براى قيامت پنجاه موقف است هر موقفى جاى اقامت هزار سال است و اين آيه را تلاوت نمود و در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که عرضه داشته شد چه قدر طولانى است آنروز فرمود قسم بخدا که بر مؤمن تخفيف داده ميشود بطوريکه سبکتر باشد براى او از يک نماز واجب که بجا آورده باشد در دنيا و از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که اگر محاسب غير از خدا باشد پنجاه هزار سال بايد توقف نمايند پيش از فراغت از حساب ولى خداوند فارغ ميشود از اين در يک ساعت و نيز از آنحضرت نقل نموده که نصف نميشود آنروز که اهل بهشت ببهشت ميروند و اهل جهنّم بجهنّم و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه از اوّل نزول ملائکه در دنيا براى اجراء قضاء الهى در آن تا وقتى که عروج نمايند بآسمان
جلد 5 صفحه 270
که روز قيامت است پنجاه هزار سال است و اين عمر دنيا است ولى جز خدا نميداند چه قدر از آن گذشته و چه قدر باقى است و بنابراين شايد روز قيامت در باطن روزهاى دنيا باشد و شمه‌ئى از اينمقال در اوائل سوره سجده بمناسبت ذکر نزول و عروج ملائکه در روز که مقدار آن هزار سال است گذشت و ظاهرا آن مثال است براى مسافت بين زمين و آسمان اوّل و اين مثال است براى مسافت بين زمين تا ساق عرش و بهتر احاله علم آنست به اهل آن و اللّه اعلم پس صبر کن اى پيغمبر بر تکذيب قوم و آزار آنها صبر خوبى که شکايت و جزع در آن نباشد اصلا تا بزودى به اجر جزيل اخروى برسى چون روز قيامت را کفّار دور از امکان ميدانند ولى ما آنرا محقّق الوقوع ميدانيم و هر چه چنين باشد نزديک است و آن روزى است که آسمان مانند فلزّات گداخته آب شود و کوهها مانند پشم الوانى که زده شده باشد و باد آنرا پراکنده کرده باشد گردد چون گفته‌اند کوهها الوان مختلفه دارند و وقتى خورد گردند و در فضا پراکنده شوند به اين صورت جلوه‌گر خواهند شد و هيچ يک از اقارب و نزديکان در آنروز از حال اقارب و نزديکان خودشان پرسش نشوند چون مردم بقدرى بگرفتارى خود مشغولند که ياد کس ديگر نيستند با آنکه ميشناسند يکديگر را و يسئل بصيغه معلوم نيز قرائت شده است.