تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَما لِ الَّذِينَ کَفَرُوا قِبَلَکَ مُهْطِعِينَ (36) عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشِّمالِ عِزِينَ (37) أَ يَطْمَعُ کُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِيمٍ (38) کَلاَّ إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِمَّا يَعْلَمُونَ (39) فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ إِنَّا لَقادِرُونَ (40)
عَلى أَنْ نُبَدِّلَ خَيْراً مِنْهُمْ وَ ما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ (41) فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَ يَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (42) يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً کَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ (43) خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذلِکَ الْيَوْمُ الَّذِي کانُوا يُوعَدُونَ (44)
ترجمه
پس چيست آنانرا که کافر شدند نزد تو شتابندگانند
از راست و چپ دسته‌هاى متعدّده حلقه زدگان
آيا طمع دارد هر مردى از آنها که داخل شود در بهشت پر نعمت
نه چنين است همانا ما آفريديم آنها را از آنچه ميدانند
پس سوگند به پروردگار مشرقها و مغربها همانا ما هر آينه توانائيم
بر آنکه بدل آوريم بهتر از آنها را و نيستيم ما آنکه پيشى گيرد بر ما ديگرى
پس واگذار آنها را که در آيند در باطل و بازى کنند تا ملاقات کنند روزشان را که وعده داده ميشوند
روزى که بيرون مى‌آيند از گورها شتاب کنندگان گوئيا آنها بسوى بتهاى منصوب خود ميشتابند
با آنکه از ترس بزير افکنده باشد چشمهاشان فرا ميگيردشان خوارى اين است آنروزى که بآن وعده داده ميشدند.
تفسير
در احتجاج از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که هميشه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم با منافقان الفت ميفرمود و آنها را نزديک بخود و در جانب راست و چپش مينشاند تا خداوند اذن فرمود که آنها را از خود دور فرمايد آنجا که فرموده و اهجرهم هجرا جميلا و فرموده فما للّذين کفروا قبلک مهطعين تا آخر آيات و گفته‌اند وقتى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم قرائت قرآن ميفرمود مردمان متفرّقه دسته دسته در طرف دست راست و چپ حضرت حلقه ميزدند و با ديده عداوت باو نظر مينمودند و با خود ميگفتند اگر اين بهشتى که محمّد ميگويد راست باشد ما بآن سزاوارتريم و بنابر اين ظاهر آيات شريفه آنستکه چيست و چه موجب و باعث شده براى کفّار واقعى که اهل
جلد 5 صفحه 275
نفاقند که نزد تو بشتاب جمع ميشوند يا بعداوت بر تو نظر مينمايند چون مهطعين در هر دو معنى استعمال مى‌شود و از راست و چپ تو دسته دسته و فرقه فرقه دور هم حلقه ميزنند و تماشا ميکنند و هر يک از آنها طمع دارند بدون ايمان و عمل صالح داخل در بهشت که دار نعمت جاويد الهى است شوند نه چنين است آرزوى محالى نموده‌اند ما بنى آدم را از نطفه و آب گنديده نجسى خلق نموديم که همه ميدانند و چيزى باين پستى بخودى خود قابل دخول در بهشت نميگردد بايد بايمان و عمل صالح خود را از آلودگيهاى مادّه پاک کند تا قابل بهشت گردد پس قسم نميخورم چون محتاج بقسم نيست يا پس نه چنين است که شما تصوّر نموديد قسم ياد ميکنم بپروردگار مشرقها و مغربها و کلمه لا در فلا اقسم براى نفى مقاله آنها است يا سوگند ياد ميکنم بپروردگار و لا زائده است و اين اظهر است چنانچه قمى ره نقل فرموده و آنکه مراد از مشارق و مغارب مشارق و مغارب تابستان و زمستان است و از امير المؤمنين عليه السّلام بمشارق و مغارب روزانه از ايّام سال شمسى که سيصد و شصت روز است تفسير شده و فرموده خورشيد در هر روز از ايّام سال مشرق و مغربى دارد که عود نميکند بآن تا سال ديگر و متعلّق قسم آنستکه خدا قدرت دارد تمام آنها را نيست و نابود فرمايد در يک آن و بجاى آنها مردمى ايجاد فرمايد که مؤمن و خداشناس و مخلص باشند و کسى نميتواند بر عذاب خدا سبقت گيرد بفرار بطوريکه دست انتقام الهى باو نرسد و مسبوق گردد پس امر فرموده به پيغمبر اکرم که آنها را بحال خودشان وا گذارد تا در درياى جهالت و غوايت غوطه‌ور شوند و بلهو و لعب کودکانه موقت مشغول گردند تا بملاقات وعده گاه الهى که روز قيامت است و عذاب آنروز واصل گردند و آن روزى است که آنها از قبورشان بيرون ميآيند و بسرعت در محشر حاضر ميشوند مانند آنکه در دنيا بجانب بتهائيکه براى عبادت خودشان آنها را نصب نموده‌اند بسرعت ميروند و بر يکديگر سبقت ميگيرند يا بجانب علمى که براى خودشان در لشگرگاهشان بپا داشته‌اند ميشتابند و نصب بفتح نون و سکون صاد نيز قرائت شده و بضمّتين که قرائت مشهوره است محتمل است جمع باشد مانند سقف و سقف و ميشود هر يک لغتى جداگانه باشد و استعمال گردد و
جلد 5 صفحه 276
در هر حال با کمال خوارى و مذلّت سر بزير چشمها از شدّت ترس بزمين دوخته شده ببارگاه عدل الهى حاضر ميگردند و آنروز همان روز موعود الهى است که در دنيا بتوسط انبياء و اولياء بآنها وعده داده ميشد و باور نميکردند. در ثواب الاعمال از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که سوره سئل سائل را زياد بخوانيد چون کسى که آن را زياد بخواند خداوند روز قيامت از گناهش سؤال نميکند و با پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در بهشت او را جاى ميدهد و در مجمع مانند اين حديث را از امام باقر عليه السّلام نقل نموده است و الحمد للّه و سلام على عباده الّذين اصطفى.
جلد 5 صفحه 277