اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ الإِنسان‌َ خُلِق‌َ هَلُوعاً «19» إِذا مَسَّه‌ُ الشَّرُّ جَزُوعاً «20» وَ إِذا مَسَّه‌ُ الخَيرُ مَنُوعاً «21»
ببري مال مسلمان و چو مالت ببرند || بانگ و فرياد بر آري که مسلماني نيست
بدرستي که انسان طبيعتا و هواي نفس او اقتضا ميکند و چنين خلق شده که حريص بجمع مال دنيا است اگر ضرري و خسارتي و فقري باو متوجه شد بجزع و فزع ميافتد و داد و فريادش بلند است و اگر چيزي باو رو آورد و دخلي و نفعي و استفاده‌اي پيدا کرد منع حقوق الهيه را ميکند و باصطلاح نمتک پس نميدهد.
گفتند: انسان سه دشمن بزرگ دارد. اول- دنيا است که خود را در نظر انسان جلوه ميدهد عمارتهاي زيبا رياستهاي عاليه اموال و مکنت‌هاي ساميه که انسان بچشم ظاهري جلوات آنها را مشاهده ميکند ولي چشم باطني و چشم قلب او کور است و مضار او را درک نميکند که اينکه دنيا چو مار خوش خط و خال است و در باطنش زهر قتال است يک چشمي ميخواهد مثل چشم امير المؤمنين (ع) که بابن عباس بفرمايد که: تمام رياست دنيا و زخارف آن در نظر علي مثل يک گوشت گنديده است که در دهان شخص خوره‌دار باشد:
(الدنيا دار بالبلاء محفوفة و بالغدر موصوفة)
چه اندازه حماقت است که انسان آخرت باقيه را بفروشد بدنياي فانيه که خبر از يک ساعت بعد خود ندارد اجل برسد و او را بگيرد يا بلائي متوجه شود و رياست و مکنت او را
جلد 17 - صفحه 190
نابود کند، و خبر ندارد که
(في حلالها حساب و في حرامها عقاب)
و اي بر کسي که باع دينه بدنياه، و مضار دنيا بسيار است در قرآن و اخبار و حس و و جدان و عقل و برهان بر طبقش قائم است.
دوم- هواي نفس که پس از جلوات دنيا نفس مايل ميشود و علاقه پيدا ميکند جايي که مثل حضرت يوسف بفرمايد: وَ ما أُبَرِّئ‌ُ نَفسِي إِن‌َّ النَّفس‌َ لَأَمّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلّا ما رَحِم‌َ رَبِّي يوسف آيه 53. و خداوند ميفرمايد: أَ فَرَأَيت‌َ مَن‌ِ اتَّخَذَ إِلهَه‌ُ هَواه‌ُ وَ أَضَلَّه‌ُ اللّه‌ُ عَلي عِلم‌ٍ وَ خَتَم‌َ عَلي سَمعِه‌ِ وَ قَلبِه‌ِ وَ جَعَل‌َ عَلي بَصَرِه‌ِ غِشاوَةً فَمَن يَهدِيه‌ِ مِن بَعدِ اللّه‌ِ جاثيه آيه 23.
سوم شيطان که پس از جلوات دنيا و علاقه نفساني شيطان راه نشان ميدهد که سبل شيطاني است و تمام مقصدش اينکه است که انسان را از صراط المستقيم جلوگيري کند و در ضلالت اندازد چنانچه گفت: قال‌َ فَبِما أَغوَيتَنِي لَأَقعُدَن‌َّ لَهُم صِراطَک‌َ المُستَقِيم‌َ ثُم‌َّ لَآتِيَنَّهُم مِن بَين‌ِ أَيدِيهِم وَ مِن خَلفِهِم وَ عَن أَيمانِهِم وَ عَن شَمائِلِهِم وَ لا تَجِدُ أَکثَرَهُم شاکِرِين‌َ اعراف آيه 15. و خداوند ميفرمايد: أَ لَم أَعهَد إِلَيکُم يا بَنِي آدَم‌َ أَن لا تَعبُدُوا الشَّيطان‌َ إِنَّه‌ُ لَکُم عَدُوٌّ مُبِين‌ٌ وَ أَن‌ِ اعبُدُونِي هذا صِراطٌ مُستَقِيم‌ٌ وَ لَقَد أَضَل‌َّ مِنکُم جِبِلًّا کَثِيراً أَ فَلَم تَکُونُوا تَعقِلُون‌َ يس آيه 60 الي 62.