اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
تِلک‌َ الرُّسُل‌ُ فَضَّلنا بَعضَهُم عَلي بَعض‌ٍ مِنهُم مَن کَلَّم‌َ اللّه‌ُ وَ رَفَع‌َ بَعضَهُم دَرَجات‌ٍ وَ آتَينا عِيسَي ابن‌َ مَريَم‌َ البَيِّنات‌ِ وَ أَيَّدناه‌ُ بِرُوح‌ِ القُدُس‌ِ وَ لَو شاءَ اللّه‌ُ مَا اقتَتَل‌َ الَّذِين‌َ مِن بَعدِهِم مِن بَعدِ ما جاءَتهُم‌ُ البَيِّنات‌ُ وَ لکِن‌ِ اختَلَفُوا فَمِنهُم مَن آمَن‌َ وَ مِنهُم مَن کَفَرَ وَ لَو شاءَ اللّه‌ُ مَا اقتَتَلُوا وَ لکِن‌َّ اللّه‌َ يَفعَل‌ُ ما يُرِيدُ (253)
«تِلک‌َ الرُّسُل‌ُ» اشاره به پيغمبرانيست که در آيات شريفه قرآن ذکر آنها شده مثل آدم
جلد 3 - صفحه 3
و نوح و ابراهيم و اسمعيل و اسحق و يعقوب و موسي و عزير و دانيال و داود و سليمان و عيسي و ذکريا و يحيي و حضرت خاتم و غيرهم صلوات اللّه عليهم اجمعين، و تعبير بتلک تأنيث باعتبار جمع است.
فَضَّلنا بَعضَهُم عَلي بَعض‌ٍ انبياء و رسل از حيث نبوّت و رسالت تماما حق و صدق و بايد بتمام آنها ايمان آورد نه بعضي دون بعضي چنانچه در آخر سوره ميفرمايد لا نُفَرِّق‌ُ بَين‌َ أَحَدٍ مِن رُسُلِه‌ِ و اما از حيث فضيلت مراتب مختلفه دارند رسولان افضل از انبياء هستند که مأمور بتبليغ نباشند، اولو العزم افضل از ساير مرسلين هستند و وجود حضرت خاتم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم افضل از جميع است بضرورت دين اسلام و نص قرآن و اخبار متواتره و براهين عقليه در جميع کمالات و خصوصيات، دين او افضل همه اديان، اوصياء او افضل همه اوصياء، کتاب او افضل از همه کتب و امّت او افضل از جميع امم.
و افضليت دو نحوه است يکي از حيث درجات و مراتب و کمالات و اخلاق و عبادات و قرب بمقام ربوبي و نحو اينها و ديگر از حيث بعضي از خصوصيّات که خصيصه هر نبي بوده و آيه شريفه هر دو نحوه را بيان ميفرمايد.
مِنهُم مَن کَلَّم‌َ اللّه‌ُ که اشاره بحضرت موسي عليه السّلام است که او را کليم اللّه گفتند که خداوند بدون واسطه ايجاد کلام ميفرمود و موسي استماع ميکرد چنانچه مقام اصطفاء بآدم و نجات از غرق بنوح و مقام خلّت بابراهيم و سلطنت بداود و سليمان و ارسال روح بعيسي و هکذا بهريک امتياز مخصوصي عنايت شده و پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در بسياري از اينکه خصوصيّات با آنها شرکت دارد (آنچه خوبان همه دارند تو تنها داري).
وَ رَفَع‌َ بَعضَهُم دَرَجات‌ٍ که جهت دوم باشد چنانچه اولا ذکر شده بلکه درجات رسالت هم مختلف است يکي رسول بر قوميست يکي بر اقوام يکي بر شهري
جلد 3 - صفحه 4
يکي بر شهرهايي يکي بر جميع ناس يکي بر جن و انس تا مدت محدودي يکي تا قيامت وَ آتَينا عِيسَي ابن‌َ مَريَم‌َ البَيِّنات‌ِ معجزات باهراتي که قابل هيچ شبهه نباشد مثل تکلّم در مهد و اعطاء نبوّت و کتاب در طفوليت و احياء موتي و خلق طيور و ابراء کور و کرّ و ولادت بدون پدر و امثال آنها.
وَ أَيَّدناه‌ُ بِرُوح‌ِ القُدُس‌ِ از براي روح اطلاقاتيست: روح نباتي که عبارت از قوّه رشد و نشو و نموّ است و روح حيواني که عبارت از بخار قلب است که مورث حس‌ّ و حرکت و قواي حيوانيست، و روح انساني که عبارت از جوهر مجرّد ملکوتيست که موجب درک مطالب عقليه و علميه و کماليه و مطالب کليّه ميشود و ظاهرا همين مراد باشد از آيه شريفه وَ يَسئَلُونَک‌َ عَن‌ِ الرُّوح‌ِ قُل‌ِ الرُّوح‌ُ مِن أَمرِ رَبِّي سوره بني اسرائيل آيه 81، و روح ايماني که خاص‌ّ بمؤمنين است و در آيه شريفه در وصف آنها ميفرمايد أُولئِک‌َ کَتَب‌َ فِي قُلُوبِهِم‌ُ الإِيمان‌َ وَ أَيَّدَهُم بِرُوح‌ٍ مِنه‌ُ و اخبار در اينکه باب بسيار است و اطلاق بر ملک هم ميشود فَأَرسَلنا إِلَيها رُوحَنا فَتَمَثَّل‌َ لَها بَشَراً سَوِيًّا مريم آيه 17، که مراد جبرئيل است چنانچه در اينکه آيه و آيات ديگر هم همين مراد است و تعبير بروح القدس براي اينست که از عيوب و نواقص بشريّت منزّه و مبرّا است و اطلاق بر مخلوقي که اعظم از جبرئيل و از جميع ملائکه است چنانچه ميفرمايد يَوم‌َ يَقُوم‌ُ الرُّوح‌ُ وَ المَلائِکَةُ صَفًّا نبأ آيه 38، و ميفرمايد تَنَزَّل‌ُ المَلائِکَةُ وَ الرُّوح‌ُ قدر آيه 4، و مراد از تأييد جبرئيل نزول وحي و حفظ عيسي از شرور يهود و تمثّل بر مريم و نفخ در جيب مريم در مجمع البحرين است (فنفخ في جيبها فحملت بعيسي بالليل فوضعته بالغداة و کان حملها تسع ساعات) و تخصيص عيسي بتأييد روح القدس با اينکه بر همه انبياء نازل ميشد و تأييد مينمود براي همين خصوصيّات است و امتيازاتي که عيسي عليه السّلام داشت.
وَ لَو شاءَ اللّه‌ُ مَا اقتَتَل‌َ الَّذِين‌َ مِن بَعدِهِم اشاره باينست که خداوند مجبور
جلد 3 - صفحه 5
نفرموده بندگان را که بعد از ارسال رسل تماما ايمان بياورند و اختلاف و معانده و مقاتله بين آنها نباشد اگر ميخواست يعني مصلحت در اجبار بود اجبار ميفرمود و لکن مصلحت در اختيار است هر که اختيار ايمان کند مؤمن و هر که کفر کافر بعد از اينکه حجّت بر همه تمام است و راه عذر بر احدي نيست.
مِن بَعدِ ما جاءَتهُم‌ُ البَيِّنات‌ُ حجت تمام شد بارسال رسل و انزال کتب و بيان احکام و وعد و وعيد از راه تشريع و اعطاء عقل و تمکّن از اطاعت و قوّه و قدرت و نيرو که اگر اختيار اينکه طرف را کرد راه باز و سهل و آسان باشد و اگر اختيار آن طرف نمود آنهم متمکن است بسوء اختيار خود.
وَ لکِن‌ِ اختَلَفُوا چون دواعي شهوت و غضب در انسان مختلف است گروهي بنيروي ايمان و قوّه عقل بر شهوات و اوهام و بر قواي غضبيه سبعيه غالب و چيره ميشوند و راه حق را مي‌پيمايند، و گروهي بواسطه فقدان ايمان يا ضعف آن و غلبه شهوت و غضب و قواي شيطاني در راه باطل سير ميکنند و اينکه دو گروه دائما با يکديگر زد و خورد و اختلاف دارند.
فَمِنهُم مَن آمَن‌َ گروه اول. وَ مِنهُم مَن کَفَرَ گروه دوم.
وَ لَو شاءَ اللّه‌ُ مَا اقتَتَلُوا بعضي توهّم کردند که اينکه جمله تکرار است و براي تأکيد ذکر فرموده لکن اشتباه است بلکه اينکه جمله اشاره بامر ديگريست و آن اينست که اگر خداوند مشيّتش تعلّق گرفته بود که جلوگيري از مقاتله بين آنها بکند به اينکه کفّار را هلاک کند يا ضعيف نمايد و مؤمنين را بر آنها چيره کند و تقويت نمايد ميتوانست چنانچه در بسياري از موارد نموده مثل همان قضيه طالوت و جالوت و قضاياي مسلمين با کفار در بدر و حنين و احد و بسيار موارد ديگر لکن در بسياري از موارد هم حکمت و مصلحت عکس اقتضاء ميکند مثل قضيه کربلا
جلد 3 - صفحه 6
و امثال آن.
وَ لکِن‌َّ اللّه‌َ يَفعَل‌ُ ما يُرِيدُ هر جا هر چه اراده بفرمايد و حکمت اقتضاء کند و صلاح بداند ميکند کسي در مقابل اراده او نميتواند عرض اندام کند.