تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
کَلاَّ إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِمَّا يَعْلَمُونَ (39)
کَلَّا: نه چنين است، و هرگز کافر را در بهشت راهى نيست.
پس تعليل عدم جواز را فرمايد: إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِمَّا يَعْلَمُونَ: بدرستى که ما آفريده‌ايم ايشان را از آنچه مى‌دانند.
بيان: در معنى آيه وجوهى است:
1- آفريديم ايشان را از نطفه پليد که آن را به هيچ نوع با عالم قدس مناسبتى نيست. پس اگر به وسيله ايمان و طاعت، استکمال نيابد و به اخلاق ملکيه از لوث کدورات صافى نشود، استعداد دخول بهشت نخواهد داشت. پس تعظيم و شرف مشرکان بر اهل ايمان، از کجاست، و دعوى تقدم و سبقت بر ايشان در دخول بهشت، از چه وجه است؟.
2- آنکه مردمان خلق شده‌اند به جهت دانستن مبدأ و معاد، چه تکميل نفس به علم و عمل است. پس کسى که استکمال نفس ننمايد، در منازل کاملين راه نخواهد داشت.
3- ممکن است استدلال باشد به نشأه اولى بر امکان نشأه ثانيه، که رجوع مردمان به آن است، يعنى شما مى‌دانيد که ما ايشان را از نطفه ايجاد نموده‌ايم
جلد 13 - صفحه 320
و به اين حال رسانيده‌ايم، پس چگونه قادر نباشيم بر اعاده ايشان براى جزا و سزا.
4- آفريديم ايشان را از جنس کسانى که از شأن ايشان است که کسب علوم نموده به معارف الهى و معاد اخروى عارف شوند، نه از جنس حيواناتى که از شأن آنها تحصيل علوم مذکوره متصور نيست مانند بهائم و طيور، پس چرا تفکر نمى‌کنند و پيروى دلايل براهين نمى‌نمايند تا عالم شوند به وقوع نشأه آخرت.