تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا يُحِيطُونَ بِشَيْ‌ءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِما شاءَ وَسِعَ کُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ لا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَ هُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ (255)
چون حق تعالى بيان ذکر امم و اختلاف ايشان با پيغمبران در توحيد و غير آن فرمود، در عقب آن ذکر توحيد که بناى اسلام بر آن است مى‌فرمايد:
اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ: خداى قادر به اصول نعم که مستجمع تمام صفات کماليه و منزه از کليه نقايص و سزاوار پرستش و ستايش است، هيچ
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 454
خدائى نيست در وجود مگر ذات يگانه او که استحقاق عبادت او را ثابت است.
برهان: معرفت خالق جل شأنه فطرى است و احتياج به برهان ندارد که هرگاه نفس انسانى خود را از همه علايق و شواغل خالى کند و دست از اعذار بردارد و قدرى تأمل نمايد، هر آينه دريابد که او را خالق و صانعى است، زيرا هيچ چيز به خودى خود موجود نشود. بنابراين آسمان با عظمت، و زمين با بسطت، و عناصر اربعه و مواليد ثلاثه، چگونه بدون صانع وجود يابد؛ پس البته آنها را خالقى خواهد بود، بلکه فطرت جبلى حيوانات نيز دلالت دارد.
شيخ بحرانى نقل نموده که در زمان قحط و قطع باران، مکرر شده که حيوانات در صحرا سر بسوى آسمان و استغاثه به درگاه الهى نموده از جهت طلب باران، چنانچه از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که در زمان حضرت سليمان عليه السّلام قحطى شد، حضرت با جمعى به استسقا رفتند.
ديدند مورچه‌اى بر سر سنگى يکى از قوائم خود را بلند و عرض کند: خدايا ما مخلوقى هستيم از مخلوقات تو و بى‌نياز نيستيم از روزى تو، ما را به گناه بنى آدم هلاک مفرما. حضرت سليمان عليه السّلام فرمود: برگرديد بتحقيق سيراب شديد به دعاى غير خودتان. «1» برهان- توحيد سبحانى- براهين يگانگى ذات الهى بسيار است از جمله:
1- هر گاه واجب الوجود دو باشد، بايد معنى وجوب وجود در ميان مشترک باشد، و چون دوئيت لازمه دارد امتياز را، بايد در هر يک از ايشان چيزى باشد که در ديگرى نباشد تا دوئيت حاصل شود، پس هر يک از اين دو واجب مرکب خواهد بود از دو چيز: يکى وجوب وجود که مشترک است ميان ايشان، و ديگر آن چيزى که به آن از يکديگر ممتاز و جدا
«1» بحار الانوار، جلد 14، صفحه 94، حديث سوم.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 455
مى‌شوند، و واجب الوجود نمى‌تواند مرکب باشد، زيرا ترکيب نقص و هر دو ناقص و قابليت نخواهند داشت.
2- فرمايش حضرت امير المؤمنين عليه السلام که اگر غير از خدا، خداى ديگر مى‌بود مى‌بايست او هم پيغمبرى و کتابى بفرستد و از خود خبرى بدهد و حال آنکه هيچ پيغمبر نفرستاده، زيرا صد و بيست و چهار هزار پيغمبر که آمده‌اند همه از يک خدا خبر داده‌اند و از ديگرى خبرى نداده‌اند.
الْحَيُّ الْقَيُّومُ: آن خدائى که زنده است به حيات ابدى سرمدى، پاينده بر سبيل دوام و بقاى در ذات و صفات. يا قائم به تدبير و حفظ مخلوقات و اصلاح آنان. لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ: فرانگيرد ذات او را مقدمه خواب که نعاس باشد و نه خواب که مبطل حواس ظاهره است و آن حالتى است که عارض حيوان مى‌شود از استرخاى اعصاب دماغ به جهت رطوبات ابخره متصاعده به حيثيتى که حواس ظاهره معطل ماند. نزد بعضى (سنة) غفلت است و نزد برخى کسالت باشد.
لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ: براى او است خاصه آنچه در آسمانهاست از مخلوقات علويه و آنچه در زمين است از کائنات سفليه. اين تقرير قيوميت ذات حق و احتجاج است بر تفرد در الوهيت او، زيرا مالک الملوک و تمام مکونات خاصه او مى‌باشد، خواه آنکه او را مالکى به حسب ظاهر باشد يا نه، زيرا همه ملک و مالک و غير آن از ماسوى در قبضه قدرت ذو الجلالند. مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ: کيست که شفاعت کند از انبياء و ملائکه و غير ايشان در محضر الهى گناهکارى را، إِلَّا بِإِذْنِهِ:
مگر به اذن او سبحانه که اجازه شفاعت مرحمت فرمايد. اين بيان کبريائى شأن الهى است و دلالت کند بر آنکه هيچکس نيست بتواند شافع کسى باشد مگر به فرمان او. در تأويلات النجميه- از علماى عامه منقول است که مراد «إِلَّا بِإِذْنِهِ» اذن حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است.
تنبيه: بعضى محققين گفته‌اند: حق تعالى به اين آيه قلوب بندگان را به
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 456
جانب خود متوجه ساخته آجلا و عاجلا، گويا فرموده اگر راغب دنيائى، آن در قبضه اقتدار و ملک خاصه من است، پس از من بخواه نه از غير، و اگر اميد کرامت آخرت دارى به شفاعت شافعى، آن هم به فرمان من باشد، پس در دنيا و آخرت محتاج به من خواهى بود. بنابراين ستايش و پرستش چنين منعم قادرى لازم و واجب و عبادت غير ذات يگانه سبحانى باطل خواهد بود.
يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ: مى‌داند آنچه در پيش اهل آسمانها و زمينها است از امور اين دنيا، وَ ما خَلْفَهُمْ: و آنچه در پس آنها خواهد بود از امور آخرت. مفسرين را در اين آيه وجوهى است: 1- مى‌داند آنچه نزد آنها است از خلق عالم صغير و آنچه در عقب ايشان است از عالم کبير. 2- مى‌داند آنچه مى‌کنند از خير و شر و طاعت و معصيت و آنچه خواهند کرد.
3- مى‌داند آنچه ادراک کنند و آنچه مدرک نيستند. 4- مى‌داند آنچه احساس آن کنند و آنچه از آن غافلند. 5- على بن ابراهيم قمى رضوان اللّه عليه از حضرت رضا عليه السلام روايت نموده که عالم است به آنچه هست و آنچه هنوز بوجود نيامده. «1» وَ لا يُحِيطُونَ بِشَيْ‌ءٍ مِنْ عِلْمِهِ: و احاطه نکنند و فرا نرسند مخلوقات به چيزى از معلومات سبحانى و درنيابند آن را، إِلَّا بِما شاءَ: مگر به آنچه او خواهد که به آن عالم شوند. «علم» به معنى معلوم و آيه دال است بر تفرد او سبحانه به علم ذاتى بر وجه اتم که دلالت دارد بر وحدانيت الهى در توحيد. ابن بابويه از حضرت صادق عليه السلام از پدر بزرگوارش فرمود:
براى خداى تعالى علم خاص و علم عام است، اما علم خاص علمى است مطلع نساخته بر آن ملائکه مقربين و انبياى مرسلين را. و اما علم عام علمى است که اطلاع فرموده بر آن ملائکه مقربين و انبياى مرسلين را و بتحقيق رسيده است آن به ما از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم. «2»
«1» تفسير على بن ابراهيم، جلد اوّل، صفحه 84.
«2» توحيد صدوق، صفحه 138 (باب 10)، حديث 14.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 457
وَسِعَ کُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ: فراگرفته است کرسى او آسمانها و زمينها را.
مفسرين را در اين آيه وجوهى است:
1- در تبيان- شيخ طوسى رضوان الله عليه از حضرت باقر و صادق عليهما السلام روايت شده مراد به کرسى، علم الهى است. «1» 2- ابن عباس گفته کرسى مجاز است از علم مأخوذ از کرسى که عالم بر آن مى‌نشيند براى افاده علوم، و لذا دفتر علم را کراسه و علماء را کرسى خوانند، و معنى آيه آنکه علم الهى محيط است به همه آسمانها و زمينها و جمع کائنات بحيثيتى که مقدار ذره‌اى از آن بر ذات يگانه الهى مخفى نيست.
3- صاحب انوار گفته: اين تصوير عظمت الهى و تمثيل بزرگوارى او مى‌باشد چه به حسب حقيقت او را کرسى نيست.
4- نزد جمعى مراد عظمت سلطنت و قدرت پادشاهى او باشد مأخوذ از کرسى پادشاه که به جهت فرمانروائى و استيلاء بر همه عالميان است، پس معنى آنکه سلطنت سبحانى به همه مکونات احاطه دارد.
5- تفسير برهان- اصبغ بن نباته از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام روايت نموده که جميع آسمانها و زمينها و آنچه در آنها است از انواع مخلوقات، داخل در جوف کرسى و چهار ملک موکلند به فرمان خدا آن را برداشته‌اند:
ملک اول- به صورت آدميان و گرامى‌ترين صورتى است نزد خدا و تضرع نمايد به خدا و طلب شفاعت و روزى نمايد براى آدميان، ملک دوم- به صورت گاو سيد چهارپايان دعا و تضرع نمايد به خدا و طلب شفاعت و روزى کند براى چهارپايان.
ملک سوم- به صورت کرکس سيد مرغان دعا و تضرع و طلب شفاعت
«1» تبيان، جلد دوم، حديث 309.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 458
و روزى نمايد براى پرندگان.
ملک چهارم- به صورت شير سيّد سباع دعا و تضرع و طلب شفاعت و روزى نمايد براى درندگان.
و در جميع اين صورتها هيچ صورتى نيکوتر از صورت گاو نبود در نهايت سفيدى، چون جمعى از بنى اسرائيل گوساله را پرستيدند، آن ملک به صورت گاو سر خود را بزير انداخت به جهت شرمندگى از خداى تعالى که ابناى جنس او را معبود خود ساختند و دائم آن ملک ترسان و لرزان است از آنکه مبادا عذاب الهى به شآمت گوساله پرستان بر او وارد شود. «1» وَ لا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما: و در رنج نيفکند و گران نيايد ذات سبحانى را نگهداشتن آسمان و زمين، وَ هُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ: و اوست متعالى از امثال و انداد و اشباه و اضداد و از طوارى نقص و حدوث، و صاحب عظمت و بزرگوارى است که ماسواى او به پيشگاه کبريائى الهى در نهايت حقارت و عجز باشند، يا برتر است از حد اوهام و بزرگتر از انديشه افهام.
تنبيه: آيه شريفه مشتمل است بر امهات مسائل:
1- اللّه دليل است بر کمال ذات و صفات حق تعالى، يعنى ذاتى که مستجمع تمام صفات کماليه و منزه از کليه نقايص و قابل ستايش و پرستش مى‌باشد. و از اينجا معلوم شود که صفات الهى عين ذات است و الا لازم آيد که ذات فى حد ذاته ناقص و به غير مستکمل باشد.
لا إِلهَ إِلَّا هُوَ: دليل است بر بطلان قول همه مشرکان از ثنويه و نصارى و يهود و مجوس که معبود ديگرى قائلند به غير اللّه.
الْحَيُ: دليل است بر بطلان قول بت پرستان، زيرا جمادى را پرستش کنند که حيات ندارد.
الْقَيُّومُ: دال است بر بطلان قول فلاسفه طبيعى‌ها که گويند اشياء به طبيعت خود موجود شوند. حق تعالى فرمود: قيام وجوديه اشياء مربوط به
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 241.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 459
ذات من باشد.
لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ: مبطل قول يهود است که گفتند خداوند شش روز عالم را خلق و روز شنبه استراحت نمود. و نيز دليل است بر آنکه ذات الهى محل حوادث نيست.
لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ: دليل است بر بطلان قول مفوضه و دال است بر آنکه ملکيت و مالکيت آنچه در آسمان و زمين است خاصه ذات يگانه سبحانى است.
مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ: دال است بر بطلان کسانى که نفى شفاعت نموده‌اند، و اثبات شفاعت به فرمان الهى.
يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ: دال است بر آنکه حق تعالى عالم است به علم ازلى به تمام امورات گذشته و آينده و کلى و جزئى.
وَ لا يُحِيطُونَ بِشَيْ‌ءٍ مِنْ عِلْمِهِ: دليل است بر بطلان قول کاهنان و منجمان که خود را عالم به مغيبات دانند.
إِلَّا بِما شاءَ: دلالت دارد به اعطاء علم انبياء و اولياء به اراده سبحانى.
وَسِعَ کُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ: دليل است بر بطلان قول فلاسفه که عالم را زمين و افلاک دانند و عرش و کرسى و لوح و قلم را قائل نيستند.
وَ لا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما: دليل است بر آنکه نگهدارى آسمان و زمين و مخلوقات بر ذات سبحانى مشقتى نخواهد بود.
وَ هُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ: دال است بر آنکه ذات الهى متعالى است از جسم و صورت و عرض و جوهر و مثل مانند، بلکه او است مجسم الاجسام و مصور الصور و خالق اعراض و جواهر و يکتا و فرد است در ذات و صفات.