تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لا إِکْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَکْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى لا انْفِصامَ لَها وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (256)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 460
لا إِکْراهَ فِي الدِّينِ: نيست هيچ اکراهى در قبول دين اسلام، يعنى اکراه نبايد کرد هيچکس را به اسلام آوردن؛ زيرا اکراه عبارت است از الزام نمودن غير را به فعلى که مايل نباشد، و آن نقض غرض الهى و منافات با تکليف، و موجب لغويت ثواب و عقاب است. بنابراين در اسلام و ايمان اجبار و الزامى نخواهد بود بلکه دائره اختيار مى‌باشد، و لذا در بيان تعليل عدم اکراه مى‌فرمايد: قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِ: بتحقيق روشن و مبين شد و ظاهر گرديد راه راست و هدايت از انحراف و ضلالت، يعنى کفر از ايمان و حق از باطل و سعادت از شقاوت مميز و مبين شد به سبب ارسال رسل و انزال کتب و کثرت آيات داله عقلا و سمعا و معجزات باهره ثابت گشته که ايمان رشدى است موصل به سعادت ابديه و کفر گمراهى است مؤدى به شقاوت سرمديه؛ و شخص عاقل بصير پس از اذعان و تصديق به اين مطلب البته مبادرت خواهد کرد به ايمان به جهت فوز به سعادت و نجات.
بنابراين ديگر محتاج به اکراه نخواهد بود.
تبصره: مفسرين وجوه ديگر در آيه شريفه ذکر نموده‌اند:
1- نگوئيد به کسى که داخل شو در دين اسلام بعد از حرب که مسلمان شده به اکراه، زيرا هر گاه از بعد حرب به طيب نفس و رضا مسلمان شد صحيح است اسلام او، پس مکره نباشد.
2- مراد آنکه نيست در دين اکراهى و اجبارى از جانب خداى تعالى و لکن بنده مخير است در آن، زيرا دين حقيقى عبارت است از تصديق قلبى به معتقدات حقه، و آن از افعال قلوب است هر گاه بجا آورد و معتقد گردد به جهت الزام قلبى که ناشى از رضاى قلبى باشد. و اما آنچه اکراه شود بر آن از اظهار شهادتين، پس نيست دين حقيقى چنانچه کسى که اکراه شود بر گفتن کلمه کفر، نبوده باشد کافر.
3- آنکه اين آيه منسوخ است به آيه سيف.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 461
4- کفارى که به سبب شمشير مسلمان شوند باز هم مجبور و مقهور به ايمان نباشند، چه بسا ممکن است در ظاهر از ترس ايمان آورد لکن باطنا و قلبا تصديق نداشته باشد. و خداى تعالى قلوب را مقهور به ايمان نفرمايد، اينست معنى اختيار، و لذا فرمايد در آيه ديگر «إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً».
فَمَنْ يَکْفُرْ بِالطَّاغُوتِ: پس هر که کافر گردد به شيطان و اصنام و اوثان و ساحران و کاهنان و آنچه غير خداى تعالى است از معبود باطل، وَ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ: و ايمان آورد به خدا و تصديق يگانگى او و رسالت رسولان او و اقرار نمايد به آنچه پيغمبر از جانب خداى تعالى آورده. فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى: پس به تحقيق تمسک جسته و چنگ زده به دسته محکم دين الهى که، لَا انْفِصامَ لَها: هيچ جدائى و انقطاعى براى آن نيست. وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ: و خداى تعالى شنواست اقوال شما را، دانا است به ضمائر شما.
تبصره: آيه شريفه را اشاراتى است:
1- در قسمت ايمان اول بايد شخص تخليه کند قلب خود را از معبودان باطل، آنگاه تحليه نمايد آن را به تصديق معبود به حق چنانچه کلمه توحيد مشعر است به آن؛ و تا مرحله اولى بکلى منخلع نگردد، مرتبه دوم به منصه ظهور نيابد.
2- مراد از طاغوت آنچه پرستش به غير خدا شده‌اند هوى و نفس و مال و جاه و غير آن، لذا فرمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: بئس العبد عبد له هوى يضلّه او نفس يزلّه: بد بنده‌اى است بنده‌اى که براى او هواى باشد که گمراه کند او را يا نفسى که بلغزش اندازد او را. و نيز فرمود: الهواء عند اللّه ابغض من جميع الالهة: بدترين معبودين که در زمين مى‌پرستند نزد خدا، هواهاى نفسانى است. و نيز فرمود: تعس عبد الدّرهم و تعس عبد الزّوجة و الاولاد: هلاک شد بنده زن و اولاد، پس بالضروره بايد از علايق بشريه منخلع و من جميع الوجوه متوجه قرب الهى
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 462
گرديده تا سرّ تمسک به عروة الوثقى هويدا شود.
3- استعاره در کلام تشبيه معقول به محسوس يعنى چنانچه کسى که به دستاويز محکمى چنگ زند جدائى ندارد، همچنين کسى که چنگ زند از روى حقيقت و ثبات به دستاويز محکم الهى که ايمان و تصديق بتوحيد باشد، هر آينه انقطاعى براى او نخواهد بود و در وادى گمراهى نيفتد.
4- تأويل آيه- تفسير برهان: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله من احبّ ان يتمسّک بالعروة الوثقى الّتى لا انفصام لها فليستمسک بولاية اخى و وصيّى علىّ بن أبي طالب فانّه لا يهلک من احبّه و تولّاه و لا ينجو من ابغضه و عاداه «1».
فرمود حضرت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: هر که دوست دارد اينکه تمسک يابد به دستاويزى که جدائى نيست براى آن، پس تمسک يابد به ولايت برادر من و وصى من على بن أبي طالب عليه السّلام. پس بتحقيق هلاک نگردد کسى که دوست دارد او را و ولايت او را داشته باشد، و نجات نيابد هر که دشمن دارد او را و عداوت کند او را.
و نيز فرمود: الائمّة من ولد الحسين من اطاعهم فقد اطاع اللّه و من عصاهم فقد عصى اللّه هم العروة الوثقى و هم الوسيلة الى اللّه. «2» يعنى ائمه از اولاد حضرت حسين عليه السّلام هر که اطاعت کند ايشان را، پس بتحقيق اطاعت نموده خدا را، هر که نافرمانى کند ايشان را بتحقيق نافرمانى نموده خدا را. ايشانند عروة الوثقى و ايشانند وسيله بسوى خدا.