اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ المَلَک‌ُ عَلي أَرجائِها وَ يَحمِل‌ُ عَرش‌َ رَبِّک‌َ فَوقَهُم يَومَئِذٍ ثَمانِيَةٌ «17»
و ملک بر اطراف آسمانها هستند و بر ميدارد عرش پروردگار تو را فوق تمام اينها در آن روز هشت ملک.
وَ المَلَک‌ُ عَلي أَرجائِها و ملک اسم جنس است شامل جميع الملائکه ميشود مثل لفظ الجن و الانس که شامل جميع افراد جن و انس ميشود وعده آنها بقدري زياد است که لا يعلمها الا اللّه، و از پيغمبر اکرم است که ميفرمايد: در ليلة المعراج ديدم که تمام آسمانها مطروس بملائکه بود که جاي يک قدم نبود، بعلاوه ملائکه که موکل بزمين و ارزاق و قطرات باران و افراد بشر و مأمور بارزاق هستند و تمام آنها اشتغال بعبادت پروردگار دارند و چون روز قيامت آسمانها در هم پيچيده ميشود و تمام کرات مجتمع ميگردند اينکه ملائکه اطراف آنها را دارند که معناي ارجائها است و منتظر امر الهي هستند که کيان را سوق بجهنم دهند و کيان را رو ببهشت برند آنهم بهشتي که ميفرمايد: وَ جَنَّةٍ عَرضُها کَعَرض‌ِ السَّماءِ وَ الأَرض‌ِ حديد آيه 21، و جهنمي که حدي از براي آن نيست.
وَ يَحمِل‌ُ عَرش‌َ رَبِّک‌َ فَوقَهُم يَومَئِذٍ ثَمانِيَةٌ و حمل ميکنند عرش پروردگار تو را در آن روز هشت نفر از ملائکه، در بعض اخبار دارد که: حمله عرش از بزرگي هر کدام هشت چشم دارند که هر چشمي بزرگتر از کره زمين است، و در بعض اخبار تفسير کرده‌اند حمله عرش را بحمله علم که همين نحوي که عرش احاطه دارد بتمام موجودات علوي و سفلي علم الهي هم احاطه دارد بکل شي‌ء که ميفرمايد: وَ أَن‌َّ اللّه‌َ قَد أَحاطَ بِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ عِلماً طلاق آيه 12، و حمله علم هشت نفر هستند چهار از اولين نوح ابراهيم موسي عيسي و چهار از آخرين محمّد (ص) علي حسن حسين عليهم السلام.
اقول: مسلما علم ائمه طاهرين بيش از علم نوح و ابراهيم و موسي و عيسي بوده و همچنين آدم که ميفرمايد: وَ عَلَّم‌َ آدَم‌َ الأَسماءَ کُلَّها بقره آيه 29. بعلاوه علمي که خداوند بانبياء و ائمه افاضه فرموده در همين عالم بوده و اينکه آيه ميفرمايد: وَ يَحمِل‌ُ عَرش‌َ رَبِّک‌َ فَوقَهُم يَومَئِذٍ ثَمانِيَةٌ و ميتوان گفت که: مراد از اينکه اخبار تشبيه است که همين نحوي
جلد 17 - صفحه 167
که حمله عرش ثمانيه هستند حمله علم هم ثمانيه هستند و اما ساير ائمه هدي علم آنها مأخوذ از اينکه چهار نفر است بعلاوه اثبات شي‌ء نفي ما عدا نميکند، و اما مجسمه ميگويند:
عرض تخت خدا است و روي تخت نشسته و مؤمنين او را ميبينند و کفار محروم هستند و ما مي‌گوييم: همان عرش عظيم است که محيط بکرسي و سماوات و ارض و آنچه در آنها هست از ملائکه و جن و انس بقرينه فوقهم، و تعبير بحمل بمعني اطراف هستند نه اينکه عرش روي شانه آنها باشد اينکه هشت حمله عرش مقام آنها بالاترين تمام ملائکه است حتي از جبرئيل و ميکائيل و اسرافيل و عزرائيل، زيرا جبرئيل در خدمت پيغمبر در شب معراج چون بسدرة المنتهي رسيد عرض کرد:
(لو دنوت انملة لاحترقت)
و حمله عرش تا حول عرش رفتند و احدي باين مقام نرسيده جز پيغمبر اکرم که ميفرمايد: ثُم‌َّ دَنا فَتَدَلّي فَکان‌َ قاب‌َ قَوسَين‌ِ أَو أَدني فَأَوحي إِلي عَبدِه‌ِ ما أَوحي النجم آيه 8 الي 10، و اينکه حمله ثمانيه مثل ملائکه هستند که مأمور بارزاق و ساير امور هستند و الا قدرت الهي کافي است بر نگاه داشتن عرش و هزار مثل عرش فقط حکمت الهي اقتضا کرده بعض امور بتوسط اسباب باشد و بعضي بدون واسطه آدم را از گل خلق کند عيسي را بدون پدر اولاد آدم را بنطفه و سير در مراحل.