تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا يُحِيطُونَ بِشَيْ‌ءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِما شاءَ وَسِعَ کُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ لا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَ هُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ (255)
ترجمه
خداوند نيست خدائى مگر او که زنده پاينده است نگيرد او را کسالتى و نه خوابى مر او را است آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است کيست آنکه
جلد 1 صفحه 325
شفاعت کند نزد او مگر بدستورش ميداند آنچه را در پيش روى ايشان و آنچه پشت سر آنها است و احاطه نميکنند بچيزى از دانش او مگر بآنچه بخواهد وسعت دارد کرسى او آسمانها و زمين را و گران نيايد او را نگهبانى آندو و اوست بلند قدر بزرگ مرتبت.
تفسير
خداوند نيست معبود بحقى مگر او اوست مستحق عبادت نه غير او زنده است بعلم و قدرت پاينده است بقيام بتدبير خلق و حفاظت آنان نگيرد او را هيچ کسالت و سستى نه آنکه مقدمه خواب است و نه غير آن از انواع فتور و سستيها و نيز روى ندهد او را خواب بطريق اولى که از بين انواع سستى براى تأکيد تخصيص بذکر يافته است و جمعا ذکر دو صفت سلبى است براى تاکيد دو صفت ثبوتى حيات و قيوميت تا موجب تنزيه حق از صفات خلق شود عياشى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که يهود گفتند خداوند بعد از آنکه از امر خلق آسمانها و زمين فراغت يافت متورک بر کرسى نشست تا استراحت نمايد پس اين آيه نازل شد ملک خداوند است آنچه در آسمانها و زمين است از حقائق موجودات و صفات آنها بنحو ملکيت حقه حقيقه نه مانند ملکيت ما اشياء را که اضافه و اعتبارى پيش نيست اين جمله هم تاکيد مينمايد قيوميت را چنانچه در علم حکمت ثابت شده است که ملکيت حق ملکيت قيوميه است مانند سايه شخص که قائم بوجود شخص است
اى سايه مثال کاه بينش
در پيش وجودت آفرينش
و دليل است بر توحيد زيرا اگر خداى ديگرى باشد لازم آيد خالقى باشد بدون خلق و مالکى باشد بدون مملوک و معبودى باشد بغير حق کسى نميتواند با عجز و انکسار درخواست گذشت و شفاعتى کند از او چه رسد بآنکه با تحکم و عناد منصرف نمايد او را از اراده‌اش زيرا کبريائى و عظمت مخصوص بحضرت احديت است و کسى در رتبه مساوى يا کمتر از او نيست که در تساوى يا کمترى خود استقلال داشته باشد بلکه تمام موجودات از عالى تا دانى اشعه و ظلال وجود اويند و از پرتو نور او خلعت هستى يافته‌اند پس تمامى تابع صرف و صرف تابعند و از خود هيچ حيثيتى ندارند تا تساوى يا کمترى بتوان براى آنها فرض نمود بلى ممکن است اراده عفو و بخشش فرموده باشد ولى با وجود شفيع که در اينصورت اذن ميدهد که شفاعت نمايند شفعا و ايشان قدرت پيدا ميکنند بر شفاعت
جلد 1 صفحه 326
مانند آنکه پادشاه بخواهد مقصرى را ببخشد ولى صلاح را در آن بداند که کسى از او شفاعت کند که در اينصورت کسانيکه از ضمير پادشاه آگاهند جرئت شفاعت پيدا ميکنند و اگر بدانند شاه اراده مجازات دارد امساک مينمايند ميداند خدا آنچه را که موجود بوده و هست و آنچه را بعد از اين بوجود ميآيد و احاطه ندارند مخلوق بچيزى از معلومات او مگر بآنچه وحى فرستد بآنها چنانچه قمى و در برهان از حضرت رضا (ع) نقل نموده و احاطه علمى دانستن بحق و حقيقت است و اين دو جمله که اول مثبت و دوم منفى است دلالت دارد بر اختصاص علم ذاتى تام بحق که آن دال بر توحيد است و وسعت دارد علم او آسمانها و زمين را چنانچه در توحيد از حضرت صادق (ع) نقل نموده است و در کافى و عياشى از آنحضرت روايت نموده که پرسيدند آسمانها و زمين وسعت دارد کرسى را يا کرسى وسعت دارد آسمانها و زمين را فرمود هر چيز در کرسى است و قمى نقل نموده از امير المؤمنين (ع) که آسمانها و زمين و آنچه در آنها است از مخلوق در جوف کرسى است و چهار ملک حمل ميکنند کرسى را باذن خدا فيض فرموده گاهى اراده ميشود از کرسى جسمى که زير عرش است که زير آن جسم آسمانها و زمين است براى اشتمال آن بر عالم جسمانى و آن بمنزله مقر سلطنت الهيه است و عرش بمنزله سقف آن بارگاه است و در حديث نبوى است که نيست آسمانهاى هفتگانه و زمينهاى هفتگانه با کرسى مگر مانند حلقه در بيابانى و فضل عرش بر کرسى مانند فضل آن بيابان است بر آن حلقه و عياشى اين حديث را از امام صادق (ع) نقل نموده است و گاهى اراده ميشود بکرسى مکان عرش در توحيد از آنحضرت نقل نموده که پرسيدند از عرش و کرسى فرمود عرش بوجهى مجموع خلق است و کرسى ظرف آنست و بوجهى ديگر عرش علمى است که خداوند آنرا بانبيا و رسل و حجج خود تعليم فرموده و کرسى علمى است که احدى جز خداوند بر آن اطلاع ندارد پس ازين فيض عليه الرحمه فرموده گويا جمله خلق عبارت است از مجموع عالم جسمانى و ظرف آن عبارت است از عالم ملکوت و عالم جبروت زيرا عالم جسمانى بر آن دو عالم قيام و استقرار دارد و بسا گفته ميشود که بودن کرسى در عرش منافات ندارد با بودن عرش در کرسى براى آنکه يکى از آن دو بودن عقلى اجمالى است و ديگرى بودن نفسانى تفصيلى پس هر يک در ديگرى بنحوى جاى‌گزين است و گاهى کرسى را کنايه از سلطنت قرار ميدهند چون مقر سلطان است و گاهى گفته ميشود اين تعبيرات
جلد 1 صفحه 327
براى تصوير عظمت مقام الوهيت است و تشبيه معقول بمحسوس است و الا واقعا جلوسى نيست تا کرسى لازم باشد و مرحوم سبزوارى در باب فلکيات منظومه خود فرموده آسمانها در لسان شرع هفت است و آسمان هشتم که فلک ثوابت است در لسان شرع کرسى ناميده شده چنانچه فلک اطلس را که آسمان نهم است عرش خوانده‌اند تحقيق جامع بنظر حقير عرش و کرسى قريب المعنى هستند نهايت آنکه غالبا عرش در تخت پادشاه استعمال ميشود و کرسى در تخت عالم و يکى مظهر حکم فرمائى و سلطنت سلطان است و ديگر مظهر علم عالم و محل نشر احکام و معارف و چون سلطنت مطلقه الهيه بر تمام موجودات ثابت و محقق است و نيز جنابش فوق کل ذى علم عليم است براى خداوند اثبات عرش و کرسى شده است لذا در مقام بيان سلطنت و حکم فرمائى حضرتش اثبات عرش ميکنند و در مقام بيان علم اثبات کرسى چنانچه در اين آيه شريفه اشاره شده است و ائمه اطهار هم بعلم تفسير فرموده‌اند پس انسب بمعنى لغوى و احسن در مقام تشبيه آنستکه از عرش اراده شود تمام خلق اعم از عالم روحانى و جسمانى که مظهر قدرت و سلطنت الهيه‌اند و از کرسى اراده شود خصوص عالم روحانى که مظهر علم الهى است و تمام خلق قيام بآن دارند و بمنزله ظرف است براى آنها و چون بوجهى تمام خلق صفحه علم الهى هستند نهايت آنکه مظهر اتم علم در ذوات مقدسه انبيا و رسل و حجج است ممکن است از عرش علم آن ذوات مقدسه اراده شود و از کرسى علم مخصوص بذات احديت که محيط بکل است و فرد اکمل علم چنانچه در کلام امام صادق (ع) اشاره بآن شده بود و چون جسم فلک الافلاک که آسمان نهم است مشتمل بر تمام خلق است تعبير از آن بعرش مناسب است و بمنزله سقف بارگاه احديت است و چون فلک ثوابت فلک البروج است و اوضاع علوى در سفلى مؤثر است مانند علم الهى تعبير از آن به کرسى شده است و چون همه چيز قيام و اتکاء بعلم الهى دارد بمنزله مقر سلطنت الهيه است و چون تمام خلق در علم الهى جاى دارند فرمودند همه چيز در کرسى است و چون کل مشتمل بر جزء است فضل عرش بر کرسى واضح ميشود خلاصه آنکه چون عرش و کرسى بنحو حقيقت در باره حضرت احديت معقول نيست مظهر سلطنت و علم الهى بمناسبت مقامات اراده شده است و اين حاصل جمع بين عقل و نقل و اقوال است و اللّه اعلم و بتعب نيفکند خداوند را حفظ آسمانها و زمين براى سنگينى و او بلند مرتبه‌تر
جلد 1 صفحه 328
از آنستکه ضدى يا مثلى يا شبهى داشته باشد و وهم ادراک کند او را و بزرگ است که هر چه جز اوست بالنسبه به او کوچک و حقير است و احاطه پيدا نمى‌کند بکنه ذات او فهم و در خصال از پيغمبر (ص) روايت نموده است که بزرگتر آيه که در قرآن است آية الکرسى است و در مجمع و جوامع از امير المؤمنين (ع) روايت نموده است که پيغمبر (ص) در منبر فرمود کسى که قرائت نمايد آية الکرسى را بعد از هر نماز واجب مانع نميشود او را چيزى از دخول در بهشت مگر مرگ و مواظبت نمى‌کند بر آن مگر صديق يا عابد و هر کس بخواند آنرا در خوابگاه خود خداوند ايمن مى- فرمايد او را و همسايه و همسايه همسايه و خانه‌هاى اطرافش را و نيز از پيغمبر (ص) روايت شده است که کسى که آية الکرسى را بخواند و ثواب آنرا نثار اهل قبور نمايد خداوند داخل مى‌فرمايد در قبر هر ميتى از مشرق تا مغرب چهل نور را و وسعت ميدهد بر آنها قبورشانرا و بلند ميفرمايد درجاتشان را و کرامت مى‌فرمايد بخواننده ثواب شصت پيغمبر و خلق مى‌فرمايد از هر حرفى فرشته را که براى او تسبيح نمايد تا روز قيامت و اخبار در فضل آية الکرسى و ثواب آن بسيار است و در منهج ذکر فرموده است و حقير بهمين قدر اکتفا نمودم و ظاهر آنستکه بکلمه العظيم ختم شود اگرچه بهتر آنست که تا هم فيها خالدون خوانده شود چنانچه در بعضى از موارد تصريح شده است و قمى از حضرت رضا (ع) روايت نموده که آنحضرت قرائت فرمود له ما فى السموات و ما فى الارض و ما بينهما و ما تحت الثرى عالم الغيب و الشهادة- الرحمن الرحيم من ذا الذى الآية.