تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
لا إِکْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَکْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى لا انْفِصامَ لَها وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (256)
ترجمه
نيست اکراهى در دين بتحقيق واضح شد راه هدايت از گمراهى پس آنکه کافر شود بطاغوت و ايمان آورد بخدا پس بتحقيق چنگ زده است بدست آويز استوارى که نيست جدا شدنى مر او را و خدا شنواى دانا است..
تفسير
يعنى اکراه محقق نميشود در دين حق بعد از وضوح حقيت آن و بطلان ساير اديان ببراهين و حجج چون اکراه در امرى محقق ميشود که شخص خير خود را در آن نبيند و بعد از وضوح آنکه اسلام موجب سعادت ابدى و کفر منتج شقاوت سرمدى است هيچ عاقلى از نعيم جاودان صرف نظر نمى‌کند براى چند
جلد 1 صفحه 329
روزه لهو و لعب و خود را گرفتار عذاب ابدى نمى‌نمايد پس حاجت به اکراه نيست و قمى فرموده يعنى اکراه نميشود احدى بر دين خود مگر بعد از آنکه مبين شود حق از باطل و بعضى گفته‌اند نهى است از اکراه بصورت خبر و اختصاص به اهل کتاب دارد که داخل ذمه شوند يا منسوخ است بآيه دالة بر وجوب جهاد با کفار فيض ره فرموده اگر مراد از دين تشيع باشد چنانچه از بعضى اخبار ما استفاده مى- شود حاجت بنسخ و تخصيص پيدا نميشود حقير عرض مى‌کنم چون در قبول تشيع اکراه نيست و ظاهر آيه شريفه آنستکه جمله خبريه در مقام نهى است و مؤيد اين معنى است آيه شريفه الْيَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِينَکُمْ که مسلما بعد از نصب امير المؤمنين (ع) بمقام ولايت نازل شده و دلالت دارد که دين کامل آنست که با ولايت باشد و ظاهر از دين کامل است نه ناقص و مؤيدات ديگرى هم هست که بعدا ذکر خواهد شد انشاء اللّه تعالى و طاغوت در مجمع فرموده مصدر است و بمنى طغيان است و از امام صادق (ع) نقل نموده که مراد شيطان است و فيض ره فرموده شامل ميشود هر معبود بباطل و مانع از طريق حق را چنانچه از بعضى روايات ديگر استفاده ميشود و قمى فرموده مراد غاصبين حق آل محمدند پس کسى که از اطاعت شيطان خارج شود يا منکر گردد هر معبود باطلى را و تصديق کند بوجود خداوند يگانه متمسک بريسمان و دست آويز محکمى شده است که انقطاعى براى آن نيست تا برساند او را بتمام عقايد حقه از مبدء تا معاد چون وسيله اثبات تمام عقائد حقه اسلاميه توحيد است و کسى که معترف بآن شد ناچار بايد بتمام اصول و فروع ملتزم شود و اين از قبيل تشبيه معقول است به محسوس که مشبّه دين حق و توحيد است و مشبّه به ريسمان و دست آويز محکم و وجه شبه نيل بمقصود و مراد است در کافى از امام صادق (ع) نقل نموده که مراد از عروة الوثقى ايمان بخداوند يگانه است و از امام باقر (ع) نقل نموده که مراد دوستى ما اهل بيت است و در معانى از پيغمبر (ص) نقل نموده که کسى که دوست داشته باشد که متمسک شود بعروة- الوثقى که انقطاعى براى آن نيست بايد متمسک شود بولايت برادر و وصى من على بن أبي طالب همانا هلاک نميشود کسى که دوست داشته باشد او را و اظهار نمايد دوستى خود را و نجات پيدا نميکند کسى که دشمن داشته باشد او را و دشمنى کند با او و اين از جمله مؤيدات آنستکه مراد از دين دين کامل است که تشيع باشد
جلد 1 صفحه 330
تحقيق دقيق بنظر حقير اگر دين عبارت باشد از اقرار لسانى به شهادتين و التزام صورى به احکام اسلام اکراه بآن محقق ميشود خواه قبل از وضوح وضوح حق باشد خواه بعد از آن چون بعضى از نفوس شقيه براى تکبر و عناد و لجاج از قبول حق و تمکين از آن استنکاف مى‌نمايند اگرچه حق براى آنها واضح شده باشد و اين کفر جحودى است که اشد اقسام کفر است و از اين قبيل است کفر شيطان و غاصبين حق آل محمد عليهم السلام و اگر عبارت باشد از عقد قلب و اعتقاد باطنى اکراه بآن محقق نميشود خواه قبل از وضوح حق باشد خواه بعد از آن چون علت وجود آن برهان و حجت است نه الزام و اجبار بلى ممکن است اکراه محقق شود در تمکين دادن و تسليم نمودن مردم براى اقامه حجت و برهان و نظر در آن و تبليغ معارف و احکام و استماع آن و بعد از وضوح حق حاجت بآن پيدا نميشود پس شايد مراد اين باشد که دين اسلام دين حجت و برهان است نه دين تحميل و اجبار و براى اين است که اقامه دليل بر توحيد نموده است و اينکه شما مى‌بينيد پيغمبر (ص) جهاد با کفار ميفرمايد براى آنستکه آنها مانع از دعوت و تبليغ اويند و نمى‌گذارند بآزادى انجام وظيفه دهد لذا مجبور بدفاع ميشود به اين جهت تا وقتى که شما با او کار نداشتيد او هم با شما کار نداشت و مشغول انجام وظيفه خود بود از وقتى که شما با او ستيزگى کرديد او هم ناچار بدفاع شد تا حق را بر شما آشکار کرد پس اکراه در مقدمات ايضاح حق است و پس از وضوح اکراه در دين معقول نيست و حجت از حق بر خلق تمام است و خدا شنوا است اقوال شما را و عالم است به نيات و عقايد شما و اسلام ظاهرى و صورى و ايمان واقعى و قلبى شما بر او مکشوف و هويدا است و باين بيان دفع ميشود طعن معاندين دين که ميگويند اسلام دين تحميلى و اجبارى است که بشمشير در دنيا رواج پيدا کرده با آن که هر منصفى که بتاريخ اسلام مراجعه نمايد مى‌يابد که تمام غزوات پيغمبر اکرم يا بعنوان دفاع از مشرکين بوده يا براى منع کفار از تبليغ معارف و احکام اسلام و از همين باب است حکم رقيت که اسلام خواسته است مردمان وحشى را که طبعا استنکاف از قبول اسلام و نظر در اصول و فروع و حجج و براهين آن دارند باسلام و معارف و احکام آن آشنا فرمايد تا بتدريج بحقيت دين پى برند و قلبا معتقد و مسلمان شوند و بعدا وسائل حريت آنها را بعناوين عديده از قبيل کتابت و تدبير
جلد 1 صفحه 331
و الحاق باشرف ابوين و خصال کفارات و آزادى از سهم الارث اولاد و استحباب اکيد عتق مطلقا و غيرها که در فقه معنون است فراهم فرموده است.