اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
اللّه‌ُ لا إِله‌َ إِلاّ هُوَ الحَي‌ُّ القَيُّوم‌ُ لا تَأخُذُه‌ُ سِنَةٌ وَ لا نَوم‌ٌ لَه‌ُ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ مَن ذَا الَّذِي يَشفَع‌ُ عِندَه‌ُ إِلاّ بِإِذنِه‌ِ يَعلَم‌ُ ما بَين‌َ أَيدِيهِم وَ ما خَلفَهُم وَ لا يُحِيطُون‌َ بِشَي‌ءٍ مِن عِلمِه‌ِ إِلاّ بِما شاءَ وَسِع‌َ کُرسِيُّه‌ُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ وَ لا يَؤُدُه‌ُ حِفظُهُما وَ هُوَ العَلِي‌ُّ العَظِيم‌ُ (255)
اينکه آيه شريفه مسماة بآية الکرسي است و کلام در آن در چند مقام واقع ميشود: مقام اول در فضيلت آن، مقام دوم در تعيين آية الکرسي که آيا همين آيه است يا منضم‌ّ بدو آيه ديگر تا هُم فِيها خالِدُون‌َ مقام سوم در تفسير آن
جلد 3 - صفحه 8
اما مقام الاول اخبار در فضيلت اينکه آيه و مثوبات قرائت آن در تعقيب صلوات و در موقع خواب و مواقع ديگر بسيار است و ما بمختصر از آنها اشاره ميکنيم:
در لآلي و برهان از حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده فرمود
لکل‌ّ شي‌ء ذروة و ذروة القرآن آية الکرسي
ذروة بمعناي اعلاء شيئي است و بکسر و ضم‌ّ هر دو قرائت شده و بهمين معنا است «سنام»، و در حديث است
(ذروة الاسلام و سنامه الجهاد)
مجمع البحرين. و از اينکه حديث استفاده ميشود که آية الکرسي اعظم آيات قرآن است.
و در حديث ديگر ميفرمايد
(آية الکرسي و آخر سورة البقرة کنز من کنوز الجنة)
مراد (آمن الرسول) است.
و در حديث ديگر بامير المؤمنين عليه السّلام فرمود
( يا علي سيد الکلام القرآن و سيد القرآن البقرة و سيد البقرة آية الکرسي يا علي ان‌ّ فيها خمسون کلمة في کل کلمة خمسون برکة).
و در حديث ديگر فرمود
(و ما انزل اللّه آية اعظم منها و هي اعظم آية في کلام اللّه).
و در حديث ديگر فرمود
(ان‌ّ اعظم آية في القرآن آية الکرسي).
و اما مثوبات آن در لآلي اخبار بسياري نقل کرده در مثوبات قرائت اينکه آيه در تعقيب صلوات و در موقع خروج از بيت و در موقع رکوب المرکب و در موقع خواب و در زيارت قبور مؤمنين و در هر صباح و مساء و در سفر و براي حفظ مال از سرقت و رواج متاع در کسب و حفظ از حيوانات موذيه و رفع امراض و دفع فقر و فاقه از امور دنيوي و مثوبات اخروي، حتي دارد
(من قرء آية الکرسي في دبر کل صلوة لم يمنعه من دخول الجنة الّا الموت)
اشاره به اينکه بمجرد موت داخل بهشت شود بدون اينکه عذاب قبر و برزخ و أهوال روز قيامت را ببيند و چون مقام مجال
جلد 3 - صفحه 9
ذکر آنها نيست مراجعه فرمائيد بلآلي باب هفتم صفحه 353 تا 355 که مضمون بعض آنها اينست که اگر صد مرتبه قرائت کند مثل کسيست که تمام عمر عبادت کرده باشد و بعد از وضوء ثواب چهل سال عبادت دارد و چهل درجه بر او بالا ميبرند و چهل حوريه باو تزويج ميکنند و کسي که بسيار قرائت کند قبل از موت جاي او را در بهشت باو نشان ميدهند و قرائت آن يک مرتبه موجب دفع هزار مکروه در دنيا و هزار در آخرت که ايسر مکروهات دنيا فقر است و ايسر مکروهات آخرت عذاب قبر است و موجب وسعت رزق و کثرت مال و حفظ از خطرات نفساني و وساوس شيطاني و رفع احتياج او از خلايق و موجب ارزاق او ميشود من حيث لا يحتسب الي غير ذلک از فوائد دنيوي و مثوبات اخروي. و امّا مقام ثاني: حق موافق مشهور اينست که آية الکرسي تا وَ هُوَ العَلِي‌ُّ العَظِيم‌ُ است نه تا هُم فِيها خالِدُون‌َ.
و دليل بر اينکه مدّعي اوّلا تعبير بآية الکرسي که يک آيه است و اگر تا هُم فِيها خالِدُون‌َ بود بايد تعبير بآيات کنند چون سه آيه است نه بآيه واحده.
و ثانيا آيه مشتمله بر لفظ کرسي همين آيه است و باين مناسبت آية الکرسي گفتند.
«ثالثا در بسياري از اخبار در بيان فضائل آية الکرسي تصريح دارد تا العَلِي‌ُّ العَظِيم‌ُ مثل حديث مروي در لآلي الاخبار از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود
(من قرء اربع آيات من اول البقرة و آية الکرسي و آيتين بعدها و ثلاثة آيات من آخرها لم ير في نفسه و ماله شيئا يکرهه و لا يقربه الشيطان و لا ينسي القرآن)
چون آيتين بعد از آية الکرسي صريح در اينکه است که آنها جزء آية الکرسي نيست. و مثل حديث عبد اللّه بن مسعود از حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم که فرمود
(من قرء عشر آيات من سورة البقرة في ليلة في بيت لم يدخل ذلک البيت شيطان حتّي يصبح اربع آيات من اوّلها و آية الکرسي و آيتين بعدها و خوانيمها).
و مثل حديث مروي از آن حضرت
جلد 3 - صفحه 10
که بامير المؤمنين عليه السّلام فرمود
(ان‌ّ فيها لخمسين کلمة في کل کلمة خمسون برکة)
و مثل حديث مروي در بحار از امير المؤمنين عليه السّلام تصريح به اينکه تا العَلِي‌ُّ العَظِيم‌ُ است و غير اينها از اخبار.
و رابعا جميع مفسرين از عامه و خاصه در بيان فضائل و خواص آية الکرسي در ذيل همين آيه ذکر کرده‌اند و سپس آن دو آيه را متعرض شده‌اند.
و خامسا تصريح بسياري از علماء باين موضوع بنحو ارسال مسلّم چنانچه در مجمع البحرين ميفرمايد
(آية الکرسي معروفة و هي الي قوله وَ هُوَ العَلِي‌ُّ العَظِيم‌ُ
)
و اما کساني که تا هُم فِيها خالِدُون‌َ گفتند بسه وجه تمسّک کردند: يکي متعارف بودن بين مسلمين. دوم در بسياري از اخبار فرموده آية الکرسي را بخواند تا هُم فِيها خالِدُون‌َ. سوم اينکه همه فضايلي که براي آية الکرسي گفته‌اند بواسطه اشتمال او است بر اينکه جمله اللّه‌ُ وَلِي‌ُّ الَّذِين‌َ آمَنُوا و الّا آيه اوّلي چيزي که باعث اينکه عظمت بشود در او نيست لکن اينکه وجوه تماما مخدوش است.
اما متعارف بودن اولا دليل نيست و ثانيا بواسطه اخباريست که وارد شده در بسياري از موارد که آية الکرسي را با دو آيه بعد از آن بخوانند چنانچه بعض آنها را نقل کرديم.
و اما اخبار دليل ما است نه دليل شما زيرا تصريح به اينکه تا هُم فِيها خالِدُون‌َ بخواند کاشف از اينکه است که آية الکرسي همان آيه اوّلي است و الّا احتياج باين تصريح نداشت و اينکه اخبار مثل همان اخباريست که ميفرمايد با دو آيه بعد از آن و اما ذکر فضائل: اولا وجه استحسانيت دليل نيست مثل مناطات ظنيّه و قياسات که بکلي در مذهب شيعه ممنوع العمل است.
و ثانيا در مقام سوم که انشاء اللّه تفسير آيه ميشود معلوم ميشود که چه اندازه عظمت دارد و لياقت اينکه فضائل را دارد.
جلد 3 - صفحه 11
و اما مقام سوم در تفسير اللّه‌ُ لا إِله‌َ إِلّا هُوَ الحَي‌ُّ القَيُّوم‌ُ گذشت در اول سوره حمد که اللّه اسم است از براي ذات مقدّس حق که مستجمع جميع کمالات و منزّه و مبرّاي از جميع عيوب و نواقص است و اينکه اسم شريف بتنهايي دلالت ميکند بر جميع اسماء صفات و کلمه شريفه لا إِله‌َ إِلّا هُوَ کلمه توحيد و کلمه اخلاص و کلمه طيّبه و اعلاء از جميع اذکار شريفه و از براي او (سه دلالت است مطابقي، التزامي، اقتضايي و دال بر جميع عقائد حقّه و اصول اسلامي است و تفصيل آن را در مجلّد اول صفحه 173 تا 175 متذکر شديم بلکه در اينجا تقديم کلمه اللّه دلالت بر انحصار اينکه شئون مذکوره در آيه شريفه بذات مقدّس حق ميکند که غير او لايق و داراي شيئي از اينکه شئون نيست بلکه کلمه هو که از اسماء ذات است دلالت بر مقام غيب الغيوبي حضرت حق ميکند.
و امّا کلمه الحي‌ّ دلالت دارد بر انحصار حيات حقيقية بذات اقدسش که بالذات حي است و اشاره بمقام واجب الوجودي حضرتش دارد که غير از او سرتاسر موجودات ممکن الوجودند (و الممکن في حد ذاته ان يکون ليس و له من علته ان يکون ايس)
سيه رويي ز ممکن در دو عالم || نشد هرگز جدا و اللّه اعلم
(الا ان‌ّ کل شي‌ء ما خلا اللّه باطل) پس حيات ممکنات حيات ظلّي است يعني حيات نما است و تابع ذي ظل‌ّ است و حقيقة چيزي نيست.
از حکيم الهي پرسيدند در معني اينکه کلمه (کان اللّه و لم يکن معه شي‌ء) جواب داد (الآن کما کان) کُل‌ُّ شَي‌ءٍ هالِک‌ٌ إِلّا وَجهَه‌ُ قصص آيه 88.
و امّا کلمه القيّوم ذات مقدّسش قائم بالذات است که اشاره بمقام بقاء و ثبات که فناء و نيستي در او راه ندارد که معني کلمه حق است و گذشت در شرح اسماء اللّه که تمامي اسامي، اسامي صفات است جز سه اسم (اللّه هو حق) و اينکه
جلد 3 - صفحه 12
جمله مشتمل بر سه اسم است و قيام ساير موجودات باو است.
اي همه هستي زتو پيدا شده || خاک ضعيف از تو توانا شده
زير نشين علمت کائنات || ما بتو قائم چه تو قائم بذات
هستي تو هستي پيوند نه || تو بکس و کس بتو مانند نه
(اگر نازي کند از هم فرو ريزند قالبها) اينجا مقتضي بسط بسيطي است که در حکمت بيان شده لکن از وضع تفسير خارج است موکول بمحل خود.
لا تَأخُذُه‌ُ سِنَةٌ وَ لا نَوم‌ٌ سنة از ماده وسن واوش اعلال شده و بفارسي تعبير بپينکي ميکنند و بعضي گفتند نوم خفيف است و بعضي از براي نوم سه مرتبه قائل شدند: مرتبه اوّل ثقل و سنگيني در سرّ او را سنه گويند، مرتبه دوم در عين و چشم او را نعاس گويند، مرتبه سوم در قلب او را نوم گويند. و علامت نوم اينست که اگر غالب بر حاستين شد سمع و بصر نوم است اما بر بصر تنها نوم نيست بعضي اعتراض کردند که مقتضاي قاعده بايد بگويد «لا تأخذه نوم و لا سنة» زيرا از اعلا بادني سير ميشود چون اگر سنة عارض نشود نوم بطريق اولي عارض نميشود و لا عکس، و جواب دادند که چون سنة تقدم زماني و تقدم رتبي دارد او را قبلا ذکر فرموده.
و تحقيق مطلب آنکه ذات اقدس ربوبي محل حوادث واقع نميشود و تغيير در ساحت قدس او روا نيست زيرا تغيير از لوازم ممکن و لوازم حادث است کل متغير حادث زيرا مفهوم تغيير اينست که قبل از حدوث تغيّر نبوده اينکه حالت پس از آن بود شده و همين معناي حادث است و چون تغيير موجب احتياج است و احتياج از لوازم امکان است با ساحت قدس واجب الوجود سازش ندارد و صفات جلاليه حضرت حق که مرکب نيست جوهر عرض جسم و ساير صفات سلبيه در ذات
جلد 3 - صفحه 13
او روا نيست بلکه عنوان صفت و موصوف هم غلط است
(و کمال توحيده نفي الصفات عنه لشهادة کل صفة انها غير الموصوف و شهادة کل موصوف انّه غير الصفة فمن وصفه فقد قرنه و من قرنه فقد جزأه الي آخر الخطبة)
از امير المؤمنين عليه السّلام است.
و بالجملة کلمه حي‌ّ دال بر جميع صفات ذاتيه و کلمه قيّوم دال بر صفات فعليه و اينکه جمله دال بر صفات سلبيه که عبارت از صفات کماليه و جماليه و جلاليه است و ذکر اينکه دو بخصوص (سنة و نوم) بمناسبت اينست که اينها از اسباب غفلت و فطور و سستي در عمل است و منافي با قيّوميت است و تعبير باخذ يعني اينها عارض نميشوند و خداوند مقهور اينکه عوارض نيست چون مورث عجز هستند و سلب قدرت ميکنند و قادر متعال منزّه و مبرّا است از عجز و ناتواني.
و بالجملة وجه تقديم سنة بر نوم اينست که متعارف است بگويي خداوند هيچ تغييري در ساحت قدسش روا نيست نه کوچک نه بزرگ و فطوري در او نيست نه ضعيف نه قوي و غفلت عارض وي نميشود نه جزئي نه کلي.
لَه‌ُ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ اينکه جمله دلالت دارد بر توحيد افعالي بواسطه تقديم کلمه له که احدي مالک شيئي نيست و تمام آنچه در آسمانها و زمين است ملک طلق الهيست چون تمام مخلوق و مصنوع او هستند و خالق و صانع و موجد و محدث و بارع آنها ذات مقدس او است و بس و اينکه ملکيتهاي ظاهري تمام جعليّت بجعل حق و اموريست اعتباريه که قائم بيد معتبر است و معتبر خداوند است ولي ملکيت حقّه حقيقيّة مختص باو است.
و گذشت که مراد از سماوات عوالم بالا است که تمام اينکه کرات جويّه و منظومه‌هاي شمسيّه يکي از آنها است و فوق آنها عوالمي است که جز ذات اقدسش و کساني که بآنها افاضه علم فرموده خبري از آنها ندارند و موجودات در اينکه عوالم چيست از عالم مجردات و ماديات و اصناف ملائکه و جن و انس و حيوانات و نباتات
جلد 3 - صفحه 14
و جمادات از جواهر و اعراض و بالجمله جميع ممکنات تماما مملوک او هستند.
مَن ذَا الَّذِي يَشفَع‌ُ عِندَه‌ُ إِلّا بِإِذنِه‌ِ من استفهام انکاريست در مقام نفي يعني احدي نيست که بتواند نزد خدا شفاعت کند مگر باذن او و اينکه جمله ردّ جميع طبقات کفّار است که مشرکين بتهاي خود را شفيع ميدانند. يهود موسي را، نصاري عيسي را، عبده شمس و کواکب و آتش و ملائکه و جن‌ّ و ساير معبودات باطله خود را اميد شفاعت دارند، بلکه شفاعت مختص بکسانيست که دين آنها مرضي الهي باشد لا يَشفَعُون‌َ إِلّا لِمَن‌ِ ارتَضي و آن اهل ايمان هستند اليَوم‌َ أَکمَلت‌ُ لَکُم دِينَکُم وَ أَتمَمت‌ُ عَلَيکُم نِعمَتِي وَ رَضِيت‌ُ لَکُم‌ُ الإِسلام‌َ دِيناً سوره مائده آيه 3.
و بالجمله شفاعت هر که هر که نيست اوّلا شفيع بايد اجازه داشته باشد يکي را اجازه ميدهند يک نفر را شفاعت کند تا مليون مليون.
و ثانيا اشخاصي که شفاعت ميشوند بايد قابليت شفاعت داشته باشند که اهل ايمان باشند.
و ثالثا بايد يک تماس و ارتباطي با شفيع داشته باشند.
و رابعا بايد عملي از آنها صادر شده باشد که مثوبت آن اينست که مورد شفاعت شوند.
يَعلَم‌ُ ما بَين‌َ أَيدِيهِم وَ ما خَلفَهُم علم خداوند غير متناهيست و حدي براي طرفين آن نيست از کثرت، ازليست اول ندارد، ابدي است آخر ندارد.
ما بَين‌َ أَيدِيهِم اشاره بماقبل است الي غير النهايه وَ ما خَلفَهُم اشاره بما بعد است الي غير النهاية، و اينکه جمله تهديد است که باعمال گذشته و آينده شما آگاهست.
و علم اشرف صفات و عين ذات است و گذشت که بسياري از صفات از مصاديق
جلد 3 - صفحه 15
علم است: سميع، بصير، مدرک، مريد، حکيم و خبير.
وَ لا يُحِيطُون‌َ بِشَي‌ءٍ مِن عِلمِه‌ِ إِلّا بِما شاءَ کلمه بِشَي‌ءٍ مِن عِلمِه‌ِ نکره در سياق نفي است افاده عموم ميکند دلالت ميکند بر اينکه ممکن از اشرف ممکنات تا اخس‌ّ آنها همين نحوي که در وجود محتاج بموجد هستند در جميع کمالات که اشرف آنها علم است هم محتاج بمفيض علي الاطلاق هستند که بآنها افاضه فرمايد هر کسي را بمقدار قابليت و ظرفيّت و لياقت و استعداد.
و افاضه علم تارة بدون اسباب ظاهريه است مثل علوم ملائکه و انبياء و ائمه عليهم السلام، يا بواسطه ملک و وحي يا بدون واسطه و از اينکه قبيل است الهامات الهيه که بقلوب علماء صلحاء مؤمنين ميشود که
(العلم يقذفه اللّه في قلب من يشاء)
و تارة باسباب ظاهريه مثل علومي که از انبياء و ائمه ببيانات شافيه و آيات قرآنيه و اخبار بامّت و ملّت و رعيت رسيده چه راجع بعلوم دينيه يا دنيويه که محتاج بزحمت تحصيل و سؤال از علماء و دانشمندان است و مثل علوم هندسيه که آنها هم محتاج بتحصيل است از اساتيد، و يک قسم علوم طبيعيه است که خداوند در طبيعت انسان و حيوانات بلکه در نباتات و جمادات بلکه در جميع ذرّات عالم قرار داده هر يک را بمقدار محدودي و بالجمله تماما مستند بافاضه او است و در کلمه إِلّا بِما شاءَ مندرج است. و علم که اشرف صفات است اينکه است پس ساير صفات و کمالات هم بطريق اولي ممکن از خود ندارد محتاج بعنايت او است.
بلي صفات نقص و عيب از احتياج و فقر و صفات رذيله و اعمال سيّئة از خود عبد است چون سر تا پا نقص است ما أَصابَک‌َ مِن حَسَنَةٍ فَمِن‌َ اللّه‌ِ وَ ما أَصابَک‌َ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَفسِک‌َ نساء آيه 81.
وَسِع‌َ کُرسِيُّه‌ُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ کرسي در لغت چيزي است که سلاطين و اعاظم بر آن جلوس ميکنند و استعارة از هر امر خطيريست که شخص آن را حائز باشد
جلد 3 - صفحه 16
فلان بر کرسي سلطنت يا کرسي رياست يا کرسي علم مستقر گرديد.
و مراد از کرسي در اينکه مقام چيست هر کسي چيزي گفته، عقيده حکماء طبيعي تا چندي قبل اينکه بود که کرسي عبارت از فلک هشتم است که تعبير بفلک ثوابت ميکنند که محيط بر سماوات سبع که افلاک سيارات ميباشد و عناصر اربعه و عرش فلک نهم است که محيط بر کرسي است.
و چون اينکه عقيده فاسد و عاطل است بواسطه استکشافات جديد بلکه گفتيم قبلا که تمام کرات جوّيه از ثوابت و سيارات و جميع اينکه منظومات شمسيه در فضاي خود عبارت است از سماء دنيا که ميفرمايد إِنّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنيا بِزِينَةٍ الکَواکِب‌ِ و الصّافات آيه 6، و فوق اينها عوالميست که جز خدا و راسخين در علم نميدانند که تعبير بشش آسمان يعني عالم بالا و فوق آنها عالميست محيط بکرسي و آنچه بر آنها محيط است تعبير بعرش.
چنانچه در اخبار بسياري که در برهان و غير آن مذکور است که
(کل‌ّ شيئي في الکرسي و العرش اعظم من کرسي)
و در پاره‌اي از اخبار و کلمات از کرسي تعبير کرده‌اند بعلم الهي که محيط است بجميع آسمانها و زمين و آنچه در آنها است و همين معنا را در عرش هم کرده‌اند.
چنانچه در حديث مفضّل که إبن بابويه مسندا روايت کرده از حضرت صادق عليه السّلام که سؤال کرد از آن حضرت از عرش و کرسي حضرت فرمود
(العرش في وجه هو جملة الخلق و الکرسي وعاؤه و في وجه آخر العرش هو العلم الّذي اطّلع اللّه عليه انبيائه و رسله و حججه و الکرسي هو العلم الذي لم يطّلع عليه احدا من انبيائه و رسله و حججه عليه السّلام)
و البته اينکه تفسير از بواطن قرآن است منافي با ظاهر نيست چنانچه از خود حديث ميتوان استفاده کرد از کلمه (في وجه و في وجه آخر).
وَ لا يَؤُدُه‌ُ حِفظُهُما يعني مشقّت و سنگيني بر خداوند ندارد نگاهداري
جلد 3 - صفحه 17
آسمانها و زمين چون قدرت حق نسبت بتمام ممکنات علي السواء است، خلقت عرش و آنچه در او است با خلقت پشه يکسان است، تمام بمجرد اراده و مشيّت موجود ميشوند إِنَّما قَولُنا لِشَي‌ءٍ إِذا أَرَدناه‌ُ أَن نَقُول‌َ لَه‌ُ کُن فَيَکُون‌ُ نحل آيه 42، بلکه احتياج بکلمه کن هم ندارد بمجرد اراده و ايجاد که امر ربطي است بين (موجد) يکسر و (موجد) بفتح و در لسان حکماء تعبير بوجود منبسط ميکنند موجود ميشود نه احتياج باسباب و آلات دارد نه مدّت ميخواهد و نه فکر و تأمّل و همين نحوي که ايجاد باراده است نگاهداري و حفظ هم باراده است و افناء هم چنين است وَ ما أَمرُ السّاعَةِ إِلّا کَلَمح‌ِ البَصَرِ أَو هُوَ أَقرَب‌ُ نحل آيه 79.
وَ هُوَ العَلِي‌ُّ العَظِيم‌ُ در مجلّد اول صفحه 171 در ذکر رکوع و سجود معناي علي و عظيم گذشت که در توحيد صدوق (ره) از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده فرمود در معني عظيم
رفيع لا يقدر العباد علي صفته و لا يبلغون کنه عظمته لا تدرکه الأبصار و هو يدرک الأبصار و هو اللطيف الخبير.
و در مجمع (العلي عن الاشباه و الاضداد و الامثال و الانداد و عن امارات النقص و دلالات الحدوث)، و بالجملة علي‌ّ و عظيم و کبير و رفيع متقارب المعني است و از صفات ذاتيه ثبوتيه است و عين ذات است مثل علم و قدرت و ساير صفات ذاتيه چه صفات محضه باشد و چه صفات ذات اضافه.
18