اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لا إِکراه‌َ فِي الدِّين‌ِ قَد تَبَيَّن‌َ الرُّشدُ مِن‌َ الغَي‌ِّ فَمَن يَکفُر بِالطّاغُوت‌ِ وَ يُؤمِن بِاللّه‌ِ فَقَدِ استَمسَک‌َ بِالعُروَةِ الوُثقي لا انفِصام‌َ لَها وَ اللّه‌ُ سَمِيع‌ٌ عَلِيم‌ٌ (256)
اکراه بمعني اجبار است که کسي را وادار کنند بر فعلي که بدون اختيار از او صادر گردد. و در حديث رفع يکي از نه چيزي که از اينکه امّت برداشته شده (ما استکرهوا عليه) است که اگر کسي عملي از روي کره و جبر از او صادر شد مسئوليتي ندارد و آثار هم بر او مترتّب نميشود، مثلا جبرا و کرها بفروشد يا بخرد يا ازدواج کند يا عمل زشتي از او صادر شود آن معامله و ازدواج صحيح نيست مگر بعد از زوال اکراه باختيار امضاء و اجازه کند و گناهي هم بر او نيست.
و اينکه آيه دليل روشني است بر ردّ جبريّه که گفته‌اند انسان در قبول اسلام يا کفر يا عبادات و معاصي و ساير افعال مجبور است خداوند کسي را اکراه و اجبار نفرموده در دين هر که قبول نمود باختيار خود قبول نموده و هر که ردّ نمود بسوء اختيار خود رد کرده لذا ميفرمايد لا إِکراه‌َ فِي الدِّين‌ِ.
(لا) نفي جنس است، و بنا بقول نحويّين خبرش محذوف است که (موجود) باشد يعني (لا اکراه موجود في الدين) لکن گذشت در کلمه توحيد که در اينکه نمره موارد (لا) براي نفي حقيقت است مثل (لا اله الا اللّه)،
لا فتي الّا علي‌ّ لا سيف الّا ذو الفقار
، لا سخاء الّا في العرب) و امثال اينها و اسم و خبر نميخواهد مثل کان و ليس تامّه (کان زيد و ليس عمر) پس معني اينست که حقيقت اکراه در دين نيست چون دين عبارت از امر قلبي و اعتقاد باطني و يقين قلبيست و آن قابل اکراه نيست حتّي بر ظاهر اسلام و اقرار بزبان و عمل بارکان را هم خداوند کسي را مجبور نفرموده و موضوع جهاد و امر بمعروف و نهي از منکر و اجراء حدود براي دفع فساد
جلد 3 - صفحه 19
و جلوگيري از براي سرايت بمسلمين است.
و از براي اکراه معاني ديگري است مثل اينکه بگويي فلان کار مکروه است يعني تنفّر طبع مقابل ملايمت با طبع و مکروه در باب احکام خمسه چيزيست که مفسده غير ملزمه دارد مقابل واجب و حرام و مستحب‌ّ و مباح زيرا اگر مصلحت ملزمه دارد واجب است و مصلحت غير ملزمه مندوب و مفسده ملزمه حرام و غير ملزمه مکروه و اگر مصلحت و مفسده ندارد يا تساوي است مباح.
قَد تَبَيَّن‌َ الرُّشدُ مِن‌َ الغَي‌ِّ رشد عقل کامل است که پي بردن بمصالح و مفاسد افعال رشد عقلي دارد در مقابل سفاهت که درک مصالح و مفاسد نميکند فلان سفيه است و در مقابل غي‌ّ که مصلحت را مفسده ميپندارد و مفسده را مصلحت، حق‌ّ را باطل و باطل را حق، هدايت را ضلالت و بالعکس، ايمان را کفر و بالعکس و هکذا و خداوند عالم بواسطه افاضه عقل که درک حسن و قبح و خير و شرّ و نفع و ضرر و صلاح و فساد و مصلحت و مفسده را ميکند و بواسطه ارسال رسل و انزال کتب و جعل احکام که بندگان را دلالت بجميع منافع شخصيه و نوعيه دنيويه و اخرويه فرموده و آنها را متنبّه بجميع مضارّ شخصيه و نوعيه دنيويه و اخرويه نموده ببيانات واضحه و ادلّه محکمه متقنه و مواعظ کافيه شافيه و معجزات باهره رشد را از غي‌ّ جدا کرده و راه عذري براي کسي باقي نگذاشته و حجّت را بر همه تمام فرموده، هر که راه حق‌ّ را بپيمايد از روي منطق و بيان باشد و هر که در باطل سير کند از روي عناد و جهل و ساير صفات خبيثه باشد إِنّا هَدَيناه‌ُ السَّبِيل‌َ إِمّا شاکِراً وَ إِمّا کَفُوراً سوره دهر آيه 3.
فَمَن يَکفُر بِالطّاغُوت‌ِ طاغوت از طغيان و سرکشي و زياده‌روي مصدر است در قرآن بر مفرد و جمع هر دو اطلاق شده يُرِيدُون‌َ أَن يَتَحاکَمُوا إِلَي الطّاغُوت‌ِ وَ قَد أُمِرُوا أَن يَکفُرُوا بِه‌ِ نساء آيه 63، که ضمير به مفرد است مرجعش طاغوت
جلد 3 - صفحه 20
و در آيه بعد ميآبد در کلمه يُخرِجُونَهُم ضمير جمع بطاغوت برميگردد و در مقام اسم مصدر است اطلاق بر هر رئيس کفر و ضلالت ميشود، شيطان رؤساء کفر، قضات جور ارباب ضلالت.
و اصل آن (طغيوت) بوده لام الفعل قلب بعين الفعل و بالعکس شده (طيغوت) بر خلاف قياس چنانچه در السنه بسياري در عرف تزويج را تجويز ميگويند.
و در مجمع البيان از حضرت صادق عليه السّلام طاغوت را بشيطان تفسير فرموده از باب بيان مصداق است، و لذا در کافي از حضرت صادق عليه السّلام بروايت ابو بصير است فرمود
(کل راية ترفع قبل قيام القائم فصاحبها طاغوت).
پس بعد از اينکه در دين اکراهي نيست و حق و باطل از هم ممتاز هستند و مبين و واضح و روشن پس هر کس بطاغوت کافر گردد و جميع دعات باطله را کنار گذارد و دعوت آنها را اجابت نکند و ايمان بخدا داشته باشد و راه حق را بپيمايد و در صراط مستقيم ثابت قدم باشد و مصداق وَ يُؤمِن بِاللّه‌ِ باشد فَقَدِ استَمسَک‌َ بِالعُروَةِ الوُثقي.
تمسّک: اعتصام و گرفتن و چنگ زدن است. و عروة: ريسمان و حبل و تناب است. و وثقي: محکم و مستحکم است. اينکه کس چنگ زده است بتناب محکم الهي بحق و اهل حق.
و در بعض اخبار امير المؤمنين عليه السّلام را عروة الوثقي گفتند، و در بعضي ائمه طاهرين عليه السّلام را که فرمودند
(نحن العروة الوثقي)
از باب بيان اظهر مصاديق است و الّا تمام دعات حق بلکه تمام دستورات الهيه و طرق حقّه عروة الوثقي است.
لَا انفِصام‌َ لَها حق ثابت ميماند و باطل از بين ميرود وَ قُل جاءَ الحَق‌ُّ وَ زَهَق‌َ الباطِل‌ُ إِن‌َّ الباطِل‌َ کان‌َ زَهُوقاً بني اسرائيل آيه 83 لِيُحِق‌َّ الحَق‌َّ وَ يُبطِل‌َ الباطِل‌َ وَ لَو کَرِه‌َ المُجرِمُون‌َ پس ريسمان محکم الهي پاره شدن و انفصام ندارد دين
جلد 3 - صفحه 21
حق برجا است و برپا است.
چراغي را که ايزد بر فروزد || هر آن کس پف کند ريشش بسوزد
يُرِيدُون‌َ لِيُطفِؤُا نُورَ اللّه‌ِ بِأَفواهِهِم وَ اللّه‌ُ مُتِم‌ُّ نُورِه‌ِ وَ لَو کَرِه‌َ الکافِرُون‌َ صف‌ّ آيه 8.
وَ اللّه‌ُ سَمِيع‌ٌ عَلِيم‌ٌ بيانش گذشت مکررا معناي سميع و عليم.