تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَلا أُقْسِمُ بِما تُبْصِرُونَ (38) وَ ما لا تُبْصِرُونَ (39) إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِيمٍ (40) وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلِيلاً ما تُؤْمِنُونَ (41) وَ لا بِقَوْلِ کاهِنٍ قَلِيلاً ما تَذَکَّرُونَ (42)
تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (43) وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ (44) لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ (45) ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ (46) فَما مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ (47)
وَ إِنَّهُ لَتَذْکِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (48) وَ إِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْکُمْ مُکَذِّبِينَ (49) وَ إِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْکافِرِينَ (50) وَ إِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ (51) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِيمِ (52)
جلد 5 صفحه 265
ترجمه
پس نه چنان است سوگند بآنچه مى‌بينيد
و آنچه نمى‌بينيد
همانا آن هر آينه گفتار فرستاده‌ايست بزرگوار
و نيست آن سخن شاعرى کم است ايمان شما
و نه سخن غيب‌گوئى کم است تذکّر شما
قرآنى است نازل شده از جانب پروردگار جهانيان
و اگر بدروغ نسبت دهد بما برخى از سخنان را
هر آينه مؤاخذه کنيم از او بقوّت خود
پس هر آينه ميبريم از او رگ دل را
پس نميباشند از شما هيچ کسانى از او منع کنندگان
و همانا آن هر آينه پندى است براى پرهيزکاران
و همانا ما ميدانيم بدرستيکه بعضى از شما تکذيب کنندگانند
و همانا آن موجب حسرت است براى ناگرويدگان
و همانا آن راست درست يقينى است
پس تسبيح گوى بنام پروردگارت که بزرگ است.
تفسير
کلمه لا يا زائده است براى تأکيد قسم يا براى نفى عقائد کفّار است که ميگفتند قرآن شعر و افسانه است و در هر حال خداوند قسم ياد فرموده بآنچه مى‌بينند مردم از اجزاء عالم شهود و آنچه نمى‌بينند از عالم غيب چون همه بجاى خود خوب و آيات الهيّه ميباشند که قرآن سخن پيام آورى است از طرف خداوند که داراى کرامت و بزرگوارى است خواه پيغمبر اکرم باشد خواه جبرئيل امين و اوّل اظهر است و لذا فرموده آن سخن شاعر نيست که مبناى درستى نداشته باشد چنانچه شما گمان کرديد و سخن فال‌گير و غيب‌گوى بى‌اساس نيست چنانچه شما تصوّر نموديد و اين براى آنستکه ايمان شما بامور حقّه کم است لذا با آنکه واضح است که قرآن شعر نيست ايمان بآن نياورديد و نيز براى آنستکه تذکّر و تدبّر و تفکّر شما در امور کم است و لذا با آنکه بتأمّل و نظر معلوم ميشود اخبار غيبيّه قرآن از قبيل کهانت و غيب‌گوئى نيست متذکّر نشديد و کلمه ما در قليلا ما محتمل است مصدريّه باشد و محتمل است زائده باشد و قليلا صفت ايمانا يا تذکّرا که محذوف
جلد 5 صفحه 266
شده است ميباشد و براى آنکه تصوّر نشود که قرآن سخن پيغمبر است که از پيش خود گفته فرموده آن منزل از پروردگار جهانيان است بتوسط جبرئيل امين و اگر پيغمبر از پيش خود سخنى در آورد و نسبت بما دهد ما دست راست او را ميگيريم و رگ قلبش را قطع ميکنيم چون گفته‌اند معمول سلاطين اگر ميخواستند کسى را بذلّت بکشند اين بوده و بنابراين باء در باليمين زائده است ولى ظاهرا مراد از اخذ مؤاخذه و انتقام باشد و مراد از يمين قوّت و قدرت چنانچه قمّى ره نقل فرموده که مراد انتقام از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بقوّت الهى است و بعد از آنکه خداوند بخواهد اين معامله را با پيغمبر خود بنمايد احدى از بندگان نميتوانند جلوگيرى از آن نمايند و عذاب خدا و انتقام او را از آنحضرت دفع کنند و قرآن موجب تذکّر و پند و عبرت است براى اهل تقوى و پرهيزکارى چون آنها از آن بهره‌مند ميشوند نه غير آنان که تدبّر و تفکّر در آيات آن نمينمايند و خدا ميداند که بعضى از مردم تکذيب ميکنند که قرآن کلام خدا باشد و بعضى تصديق مينمايند آنرا و آنها کمند لذا حکم بکمى ايمان و تذکّر آنان قبلا فرموده بود ولى مفسّرين گفته‌اند مراد از قلّت تذکّر و ايمان در آن دو آيه نفى آن دو است يعنى ايمان و تذکّر نداريد و ظاهرا بملاحظه آنستکه مخاطبين را منحصر بکفّار دانسته‌اند با آنکه خداوند در اين آيه بعموم آن تصريح فرموده و به بيانيکه در ذيل آن دو آيه بدوا گذشت و بتقريب اخير محلّى براى ارتکاب اين خلاف ظاهر باقى نميماند و همانا قرآن موجب حسرت و ندامت است براى کفّار در روز قيامت که چرا ايمان بآن نياوردند و از ثواب آن محروم ماندند و آن سخن راست و درستى است که متيقّن و بى‌شبهه و شکّ است نزد اهل حق و حقيقت پس پيغمبر اکرم بايد تنزيه و تقديس نمايد پروردگار خود را از آنکه راضى باشد که کسى سخنى را بدروغ نسبت باو دهد براى شکرگزارى از آنکه قرآن حقّ و متيقّن را باو وحى فرموده و در بعضى از روايات تنزيل من ربّ العالمين و انّه لتذکرة للمتّقين و انّه لحقّ اليقين با ولايت امير المؤمنين عليه السّلام و انّه لحسرة على الکافرين با خود آنحضرت و انّا لنعلم أنّ منکم مکذّبين با اعداء او تطبيق شده و فرموده‌اند و لو تقوّل علينا بعض الأقاويل تا آخر
جلد 5 صفحه 267
در ردّ کسانى است که ميگفتند پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم او را از پيش خود بخلافت نصب نموده و اللّه اعلم ببواطن آياته. در مجمع از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که سوره الحاقه را زياد بخوانيد چون خواندن آن در نمازهاى واجب و مستحبّ از ايمان بخدا و رسول است و موجب آنستکه دين خواننده از او گرفته نشود تا خدا را ملاقات نمايد و در ثواب الاعمال از امام صادق (ع) اينمعنى نقل شده علاوه بر آنکه اين براى آنستکه در شأن امير المؤمنين عليه السّلام و معاويه عليه الهاويه نازل شده و الحمد للّه رب العالمين و صلّى اللّه على محمّد و آله الطاهرين.
جلد 5 صفحه 268