تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ أَمَّا مَنْ أُوتِيَ کِتابَهُ بِشِمالِهِ فَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ کِتابِيَهْ «25» وَ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِيَهْ «26» يا لَيْتَها کانَتِ الْقاضِيَةَ «27» ما أَغْنى عَنِّي مالِيَهْ «28» هَلَکَ عَنِّي سُلْطانِيَهْ «29»
خُذُوهُ فَغُلُّوهُ (30) ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ (31) ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُکُوهُ (32) إِنَّهُ کانَ لا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ (33) وَ لا يَحُضُّ عَلى طَعامِ الْمِسْکِينِ (34)
فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هاهُنا حَمِيمٌ (35) وَ لا طَعامٌ إِلاَّ مِنْ غِسْلِينٍ (36) لا يَأْکُلُهُ إِلاَّ الْخاطِؤُنَ (37)
ترجمه
و اما کسيکه داده شد نامه‌اش بدست چپش پس ميگويد اى کاش من داده نميشدم نامه‌ام را
و نميدانستم که چيست حساب من
اى کاش مرگ بود حکم کننده بفناء ابدى من
بى‌نياز نکرد مرا مال من
زائل شد از من تسلّط من
بگيريد او را پس غل کنيدش
پس در دوزخ اندازيدش
پس در زنجيرى که درازاى آن هفتاد گز است درآوريد او را
همانا او بود که ايمان نميآورد بخداى بزرگ
و ترغيب نميکرد بر طعام دادن به فقير
پس نيست براى او امروز اينجا خويش و ياورى
و نه طعامى مگر از چرک و خون دوزخيان
نميخورند آنرا مگر گناهکاران.
تفسير
خداوند سبحان بعد از ذکر احوال کسانيکه نامه اعمالشان بدست راستشان داده ميشود متعرّض احوال کسانيکه نامه اعمالشان بدست چپشان داده ميشود شده ميفرمايد چنين کس ميگويد از روى تأسف بر حال خود اى کاش نامه اعمال من بدستم نميرسيد و نميدانستم حساب من چيست اى کاش مرگ قاطع امر و حاکم بفناء ابدى من بود و ديگر زنده نميشدم که چنين روزى را به‌بينم هر چه در دنيا از اموال و اتباع تهيّه نمودم ابدا بحال من نفعى نداشت و کمترين بدبختى و عذابى را از من دفع ننموداى افسوس که تسلّط و زورگوئى و حکم‌فرمائى من هم از دستم رفت و قمّى ره فرموده مراد زوال حجّت او است و بعد از اين خطاب مستطاب از جانب ربّ الارباب بملائکه غلاظ و شداد صادر ميشود که بگيريد و
جلد 5 صفحه 264
غل بگردن و دست و پايش اندازيد پس در آتش عظيم جهنّم درآوريد او را پس در زنجيرى که بحسب گز درازاى آن هفتاد گز است بکشيد او را چون او در دنيا ايمان بخداوند عظيم الشّأن نداشت و کسيرا ترغيب و تحريص باطعام فقراء و مساکين و اداء حقوق واجبه الهيّه نمى‌نمود چه رسد بآنکه خودش ادا نمايد و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که اگر يک حلقه از حلقه‌هاى آنزنجير که هفتاد گز است نهاده شود بر دنيا تمام آن از حرارت آنحلقه آب شود و در کافى از آنحضرت نقل نموده است که صاحب آن زنجير که خدا فرموده هفتاد گز است معاويه ميباشد که فرعون اين امّت است و در روايات ديگرى از ائمه اطهار اينمعنى تأييد شده و نيز خدا ميفرمايد که پس نيست براى او در امروز و اينجا ياورى از خويشان و اصدقاء و نه خوراکى که خوراک معمولى انسان باشد ولى چرک و خونى که از جراحت زخمهاى اهل جهنّم ميآيد و آب جوشى که بفرقشان ريخته ميشود و با کثافت بدنشان مخلوط ميگردد خوراک آنها است و نميخورند آنرا مگر کفّاريکه ميدانستند حقّ را و ميشناختند آنرا و با وجود اين منکر و معارض بودند و همچنين کسانيکه عمدا مرتکب معصيت خدا شدند چون خاطى بر چنين کسى اطلاق ميشود و معاويه با آن عمر دراز و سلطنت ممتدّ و خوردن و آشاميدن بى‌حدّ که معروف است خيلى مناسبت با آن زنجير و اين خوراک دارد و شايد هفتاد که در لغت عرب بمعناى زياد استعمال ميشود و زنجير کنايه از سلسله ساعات عمر طويل گناهکاران باشد و غلّ اشاره بپاى بندهاى غرور و تعصّبات جاهلانه که گردن‌گير آنها ميشود باشد و قمّى ره نقل فرموده که مراد از سلسله هفتاد ذراعى در باطن هفتاد جبّارند و آنکه غسلين عرق کفّار است و بتقريبى که ذکر شد چون استثناء غسلين از طعام منقطع است کلام مفهوم ندارد تا اشکال شود که خدا در جاى ديگر فرموده ليس لهم طعام الّا من ضريع و نيز فرموده انّ شجرة الزّقوم طعام الاثيم و جواب داده شود که هر کدام مخصوص به اهل طبقه‌اى از طبقات جهنّم است يا آنکه بعضى طعام است و بعضى شراب و جوابهاى ديگرى که حاجت بذکر آنها نيست و اللّه اعلم.