اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
اللّه‌ُ وَلِي‌ُّ الَّذِين‌َ آمَنُوا يُخرِجُهُم مِن‌َ الظُّلُمات‌ِ إِلَي النُّورِ وَ الَّذِين‌َ کَفَرُوا أَولِياؤُهُم‌ُ الطّاغُوت‌ُ يُخرِجُونَهُم مِن‌َ النُّورِ إِلَي الظُّلُمات‌ِ أُولئِک‌َ أَصحاب‌ُ النّارِ هُم فِيها خالِدُون‌َ (257)
اللّه‌ُ وَلِي‌ُّ الَّذِين‌َ آمَنُوا ولي‌ّ از ماده واو و لام و يا در اصل لغت بمعني قرب است و نظر به اينکه از براي قرب اقساميست لذا از براي ولي‌ّ اطلاقاتيست مثلا اطلاق بر سيّد و عبد هر دو ميشود چون سيّد مالک و آمر عبد است از ديگران بعبد نزديکتر است و عبد چون در تحت اطاعت سيد و امتثال اوامر او است بسيد از ديگران نزديکتر است و همچنين اطلاق بر خداوند و بر عباد هر دو ميشود بمناسبت اينکه خداوند ببندگان نزديک است که تدبير امور آنها و نصرت و حفظ و نحو اينها ميکند، و بنده بخدا نزديک است بواسطه اينکه اطاعت و امتثال اوامر و نواهي او را ميکند، مي‌گويي اولياء اللّه بامام و مأموم هر دو اطلاق ميشود بواسطه قرب هر يک بديگري، از جهتي ائمه اولياء هستند نسبت بشيعه بواسطه وجوب اطاعت آنها و مودّت آنها و شيعه بواسطه اطاعت و محبت و نحو اينها.
جلد 3 - صفحه 22
و اگر متعدّي بعن باشد بمعني اعراض و دوري است مثل اينکه مي‌گويي تولي عنه يعني دور شد از او، و ولي‌ّ در اينکه آيه شريفه بمعني ولايت و صاحب اختياري و نصرت و ياري و حفظ و عنايت و هدايت و ارشاد و دلالت و توفيق و امثال اينها است.
و ولي‌ّ باين معني يعني اولي بتصرف و صاحب اختياري مراتبي دارد: ولايت ذاتيه مختص بخداوند. و ولايت جعليه که خداوند کسي را بر ديگري ولايت دهد آنهم مطلقه و مقيّده، عامه و خاصه، کليه و جزئيه. و ولايت مطلقه عامه کليه مختص پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه طاهرين است، در آيه شريفه إِنَّما وَلِيُّکُم‌ُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُه‌ُ وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا که در شأن أمير المؤمنين عليه السّلام در موقع خاتم بخشي آن نازل شد بهمين معني است، و پس از آنها ولايت حاکم و پدر و جدّ و قيم منصوب از قبل آنها و پس از آن ولايت وارث در ارث و خون و تجهيزات ميت و امثال اينها و ولايت زوج نسبت بزوجه و سيد نسبت بعبد و غير اينها تا ولايت مالک بر ملک خود و بر نفس خود باندازه‌اي که خداوند جعل فرموده.
و تخصيص اينکه ولايت را باهل ايمان براي اينست که غير آنها را بخودشان واگذار کرده و از مقام قرب الهي دور و مطرود شده‌اند که معني لعن و تبعيد از رحمت و عنايت او است.
يُخرِجُهُم مِن‌َ الظُّلُمات‌ِ إِلَي النُّورِ ظلمت بمعني تاريکي مقابل نور که بمعني روشني است و تقابل بين نور و ظلمت تقابل سلب و ايجاب است اگر مراد از ظلمت عدم نور باشد، يا تقابل عدم و ملکه است اگر مراد عدم نور از جايي که قابل و شأنيت نور داشته باشد، يا تقابل تضاد است اگر ظلمت امر وجودي باشد چنانچه در حديث است
(سبحان اللّه جاعل الظلمات و النور)
مجمع البحرين.
و ظلمت باعتباراتي اقسامي دارد: ظلمت کفر، ظلمت جهل. ظلمت اخلاق رذيله
جلد 3 - صفحه 23
ظلمت معاصي. در مقابل نور ايمان و نور علم و نور صفات حميده و نور عبادت و اقسام ديگر و خداوند مؤمنين را از جميع اينکه نوع ظلمات بيرون برده و در نور ايمان و علم و صفات حميده و اعمال صالحه داخل فرموده و آنها را هدايت و ارشاد و توفيق و سعادت مرحمت کرده و قلوب آنها را نوراني نموده و از ظلمت قبر و قيامت نجات بخشيده.
وَ الَّذِين‌َ کَفَرُوا چه کفر اصلي مثل مشرکين و يهود و نصاري و چه کساني که در حکم کفّار هستند يا بپاره‌اي از دستورات الهي کافر شدند مثل منکرين ولايت و غاصبين امامت و مبغضين و معاندين اهل بيت عصمت و طهارت و منکرين بعضي از ضروريات دين و شريعت و ساير طبقات اهل ضلالت و بدعت و غوايت.
أَولِياؤُهُم‌ُ الطّاغُوت‌ُ شيطان و رؤساء اهل ضلالت و سلاطين کفر و جور و امراء ظلم و دعات باطل اولياء اينها هستند و در جان و مال و عرض و دين آنها متصرف هستند و اينها در تحت اطاعت آنها بسر ميبرند و تمکين ميکنند.
يُخرِجُونَهُم مِن‌َ النُّورِ إِلَي الظُّلُمات‌ِ [اشکال] اينها در نور نبودند تا اينکه از نور اينها را خارج کنند بلکه دائما در ظلمات بوده‌اند.
[جواب] خداوند بتمام آنها عقل افاضه فرموده که درک حسن و قبح و خير و شرّ و نفع و ضرر را بکنند و بر آنها انبياء فرستاد و کتابها نازل فرمود و احکام جعل نمود و راه سعادت و شقاوت را بآنها ارائه داد و تمام اسباب وصول را بر آنها فراهم کرد که اگر آنها را بخود واگذارده بودند مقتضيات سعادت در آنها بطور اکمل فراهم بود لکن شياطين انسي و جنّي و مبلّغين سوء و دعات باطل و خبث نفس و عناد و عصبيّت و هزار موانع ديگر اينها را در ظلماتي انداخت که بَعضُها فَوق‌َ بَعض‌ٍ سوره نور آيه 4.
أُولئِک‌َ أَصحاب‌ُ النّارِ هُم فِيها خالِدُون‌َ شرحش گذشت.
24