اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ لَم تَرَ إِلَي الَّذِي حَاج‌َّ إِبراهِيم‌َ فِي رَبِّه‌ِ أَن آتاه‌ُ اللّه‌ُ المُلک‌َ إِذ قال‌َ إِبراهِيم‌ُ رَبِّي‌َ الَّذِي يُحيِي وَ يُمِيت‌ُ قال‌َ أَنَا أُحيِي وَ أُمِيت‌ُ قال‌َ إِبراهِيم‌ُ فَإِن‌َّ اللّه‌َ يَأتِي بِالشَّمس‌ِ مِن‌َ المَشرِق‌ِ فَأت‌ِ بِها مِن‌َ المَغرِب‌ِ فَبُهِت‌َ الَّذِي کَفَرَ وَ اللّه‌ُ لا يَهدِي القَوم‌َ الظّالِمِين‌َ (258)
أَ لَم تَرَ إِلَي الَّذِي حَاج‌َّ إِبراهِيم‌َ فِي رَبِّه‌ِ أَ لَم تَرَ بمعني (الم تعلم) و چون علم نبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بما کان و ما يکون تعلّق گرفته ميدانست قضيّه ابراهيم را بلکه مکرّر متذکّر شده‌ايم که پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و آل او مظهر تام‌ّ اتم‌ّ جميع صفات الهيه هستند: سميع، بصير، حاضر، ناظر، محيط بجميع گذشته و آينده هستند. ميديد قضاياي ابراهيم عليه السّلام را و مراد از الّذي نمرود است که اول پادشاهان است و در لسان عجم کيومرس است و تمام قسمت معموره زمين تحت سلطنت او بود و پدرش کنعان بود و چهارصد سال بحال جواني عمر کرد و اول کسي بود که دعوي ربوبيت کرد و بتها را هم خدا ميدانست و در زمان او ابراهيم مبعوث برسالت شد و او را دعوت فرمود بخداي متعال او مطالبه دليل کرد از ابراهيم بر ربوبيت خدا و معني حاج‌ّ مطالبه حجّت است و کلمه فِي رَبِّه‌ِ يعني في اثبات وجود ربه.
أَن آتاه‌ُ اللّه‌ُ المُلک‌َ که مراد سلطنت و مال و منال و جاه است و تمام نفوس در تحت فرمان او بودند و اوّلين از جبابره و سلاطين کياني است.
إِذ قال‌َ إِبراهِيم‌ُ زماني که ابراهيم در مقام اقامه حجت و بيان دليل بر اثبات صانع بر آمد فرمود:
رَبِّي‌َ الَّذِي يُحيِي وَ يُمِيت‌ُ احياء و اماته از افعال مختصه حضرت باري است مثل خلق و رزق و صحت و مرض و غنا و فقر و عزت و ذلت و نحو اينها.
و مراد از احياء افاضه روح است در بدن و از اماته قبض و اخذ و اخراج روح
جلد 3 - صفحه 25
است از بدن، نمرود گمانش اينکه بود که احياء آدم زنده که محکوم بقتل است او را نکشند، و اماته اينست که غير محکوم بقتل او را بکشند لذا اينکه عمل را انجام داد و در جواب ابراهيم (قال انا احيي و اميت) غافل از اينکه احياء و اماته بدن بي‌روحي را روح دهند و با روحي را روحش را بدون اسباب اخذ کنند، و چون اينکه کلام از نمرود جاهلانه بود و کاشف از بي‌شعوري و بي‌ادراکي او بود حضرت ابراهيم عليه السّلام دليل ديگري روشن تر و واضح‌تر بر او اقامه فرمود:
(قال‌َ إِبراهِيم‌ُ فَإِن‌َّ اللّه‌َ يَأتِي بِالشَّمس‌ِ مِن‌َ المَشرِق‌ِ فَأت‌ِ بِها مِن‌َ المَغرِب‌ِ) چون حرکت زمين حرکت وضعي او که دور خود ميچرخد خورشيد از طرف مشرق ظاهر ميشود، و اگر نمرود قدرت داري زمين را برگردان تا خورشيد از طرف مغرب ظاهر گردد.
[اشکال]
نمرود را ميرسيد که همين تقاضا را از ابراهيم عليه السّلام کند که خداي تو شمس را از مغرب ظاهر نمايد.
[جواب]
اولا نمرود مدرسه نرفته بود و شعور و ادراک اينکه مناقشات را نداشت.
و ثانيا اگر تقاضا ميکرد خداوند از باب معجزه بدست ابراهيم قادر بود بر آن و رسوايي نمرود بر همه ظاهر و هويدا ميشد، نمرود ترسيد که اگر بگويد و ابراهيم عليه السّلام عملي نمايد ديگر براي او چيزي نميماند، چنانچه خداوند بر يوشع بن نون عليه السّلام و بر حضرت امير عليه السّلام خورشيد را برگردانيد.
و ثالثا نمرود را از بيان ابراهيم يقين حاصل شد لکن زير بار نرفت و لذا در مقام کشتن خداي ابراهيم برآمد و آن تخت و کرکس‌ها را بطرف بالا برد و تير
جلد 3 - صفحه 26
رها کرد که بخداي ابراهيم اصابت کند.
فَبُهِت‌َ الَّذِي کَفَرَ بهت بمعني حيرت است که نتواند جواب بگويد و نتواند انکار کند و اينکه بهت غير از بهتان است که کسي دروغي بکسي ببندد که مسلّما از غيبت اشدّ است زيرا هم مضارّ غيبت را دارد و هم مضارّ کذب و هم تأثير در قلب مغتاب بيشتر ميکند زيرا غيبت و لو انسان را متأثّر ميکند لکن پيش خود خود را ملامت ميکند که چرا کردم تا مردم عقب سرم بگويند، و اما بهتان بسيار او را متألّم ميکند زيرا نکرده باو افتراء ببندند وَ اللّه‌ُ لا يَهدِي القَوم‌َ الظّالِمِين‌َ بآن مراتب هدايت که موجب ايصال شود، و اما هدايت که ارائه طريق باشد باعطاء عقل و ارسال رسل و اقامه حجج و نحو اينها بر تمام يکسان است وَ أَمّا ثَمُودُ فَهَدَيناهُم فَاستَحَبُّوا العَمي عَلَي الهُدي سوره فصّلت آيه 16، إِنّا هَدَيناه‌ُ السَّبِيل‌َ إِمّا شاکِراً وَ إِمّا کَفُوراً دهر آيه 3.