اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَو کَالَّذِي مَرَّ عَلي قَريَةٍ وَ هِي‌َ خاوِيَةٌ عَلي عُرُوشِها قال‌َ أَنّي يُحيِي هذِه‌ِ اللّه‌ُ بَعدَ مَوتِها فَأَماتَه‌ُ اللّه‌ُ مِائَةَ عام‌ٍ ثُم‌َّ بَعَثَه‌ُ قال‌َ کَم لَبِثت‌َ قال‌َ لَبِثت‌ُ يَوماً أَو بَعض‌َ يَوم‌ٍ قال‌َ بَل لَبِثت‌َ مِائَةَ عام‌ٍ فَانظُر إِلي طَعامِک‌َ وَ شَرابِک‌َ لَم يَتَسَنَّه وَ انظُر إِلي حِمارِک‌َ وَ لِنَجعَلَک‌َ آيَةً لِلنّاس‌ِ وَ انظُر إِلَي العِظام‌ِ کَيف‌َ نُنشِزُها ثُم‌َّ نَکسُوها لَحماً فَلَمّا تَبَيَّن‌َ لَه‌ُ قال‌َ أَعلَم‌ُ أَن‌َّ اللّه‌َ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدِيرٌ (259)
اينکه آيه شريفه در بيان امکان معاد است در ردّ کساني که استبعاد ميکنند که انسان بعد از آني که پوسيده و ريسيده شد و اجزاء بدنش متفرّق شد چه نحوه
جلد 3 - صفحه 27
دو مرتبه مجتمع ميشود و صورت نوعيه ترابيه او تغيير ميکند و صورت انسانيت پيدا ميکند و گفته‌اند که «اقوي ادلّه امکان وقوع شيئي است».
خداوند اثبات اينکه موضوع را ميکند که در دنيا واقع شده در موارد بسياري که از آن جمله اينکه مورد است لذا ميفرمايد:
أَو کَالَّذِي مَرَّ عَلي قَريَةٍ و ما مکرّر گفته‌ايم هم در مقدمات و هم در ضمن آيات که سياق در قرآن معتبر نيست زيرا که سور قرآنيه و آيات شريفه آنها باين نحوي که تدوين شده باين ترتيب مسلّما نازل نشده اينها متفرّقا و نجوما نازل شده باين نحو جمع آوري کردند لکن کلمه (او) در اينکه آيه البته مربوط است بآيه ديگري که در اينکه جهت نازل شده، و اينکه مناسبت با آيه قبل که محاجّه ابراهيم با نمرود که در مقام اثبات وجود بازي است ندارد و آنچه بنظر ميرسد و اللّه يعلم مناسبت با آيه بعد دارد که وَ إِذ قال‌َ إِبراهِيم‌ُ الايه باشد و اينکه آيه پس از آن نازل شده که هر دو در مقام اثبات امکان معاد است، در تدوين تقديم و تأخير شده. و اختلاف است بين مفسّرين که مراد از کَالَّذِي مَرَّ کيست بعضي گفتند خضر است و بعضي ارمياء پيغمبر و بعضي عزير و اخبار در اينکه باب هم مختلف است چنانچه در بحار مجلّد پنجم در باب قصص ارميا و دانيال و عزير و بخت نصر ذکر فرموده، و همچنين مراد از قريه چه قريه است بيت المقدس است يا ارض المقدسه يا قريه که سابقا ذکر شد در آيه أَ لَم تَرَ إِلَي الَّذِين‌َ خَرَجُوا مِن دِيارِهِم وَ هُم أُلُوف‌ٌ الآيه اختلاف است.
و همچنين اختلاف است در سبب هلاکت اهل اينکه قريه آيا بمرض طاعون بوده يا بتسلّط بخت نصر بر آنها و قتل آنها يا سبب ديگري داشته.
و همچنين در زمان وقوع اينکه قضيّه مقارب با زمان سليمان بوده يا بعد از قتل حضرت يحيي يا بعد از حضرت موسي اختلاف است.
جلد 3 - صفحه 28
لکن اينکه اختلافات در تعيين مورد و شأن نزول است مربوط بتفسير نيست و ما از اينکه اختلافات چيزي که موجب اطمينان باشد بدست نياورديم زيرا کلمات مفسّرين که اعتبار ندارد اخبار هم نوعا ضعيف است بلکه در بعض آنها تناقض و تنافي در صدر و ذيل آن پيدا ميشود. بلي حديث مفصّلي در کافي از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که مختصر مفاد آن اينست که آصف بن برخيا وصي حضرت سليمان مدتي در بني اسرائيل بود پس از آن مدتي غائب شد باز ظاهر گرديد و مدتي بين آنها بود سپس با آنها وداع کرد و گفت ديگر ملاقات نزد صراط و بخت النصر بر بني اسرائيل مسلط شد و رجال آنها را کشت و اطفال را اسير کرد و از ابرار چهار نفر را براي خود انتخاب کرد که از آن جمله دانيال باشد و نود سال دانيال نزد بخت النصر بود بخت النصر ديد بني اسرائيل بدانيال نظر دارند او را در چاه انداخت و شيري هم در آن چاه انداخت که او را بدرد لکن شير متعرض او نشد و خداوند بتوسط يک نبي از انبياء بني اسرائيل براي او طعام و آب ميآورد تا شبي بخت النصر خواب ديد ملائکه بسيار در آن چاه نزول ميکنند و بدانيال بشارت فرج ميدهند بخت النصر از کرده خود پشيمان شد او را بيرون آورد و امور مملکت را باو محول کرد و امر قضاوت را باو واگذار نمود تا زماني که دانيال از دنيا رفت و جانشين خود عزير را معين کرد و عزير هم مدتي از ميان بني اسرائيل غائب شد و صد سال طول کشيد که شرح آن را در آيه متعرض ميشويم باز برگشت و تا زماني که رحلت نمود ديگر انبياء بعد از آن نتوانستند ميان بني اسرائيل بمانند از کثرت فساد و طغيان و کفر و شرک که در آنها پيدا شد و اينکه فساد در تزائد بود تا زماني که حضرت يحيي بدنيا آمد تا آخر حديث.
و از اينکه حديث استفاده ميشود که اينکه قضايا مدتهاي مديد قبل از يحيي بوده تقريبا حدود چهار صد سال مربوط بخون يحيي نيست رجوع بتفسير کنيم.
جلد 3 - صفحه 29
وَ هِي‌َ خاوِيَةٌ عَلي عُرُوشِها خاوية از خوي بمعني سقوط، و عرش بمعني سقف است يعني سقف منازل قريه سقوط کرده بود يا جدار آن و ديوارها پس از سقوط سقف بر روي سقف سقوط کرده بود، اشاره به اينکه اينکه شهر بکلّي منهدم و خراب شده و تمام اهلش هلاک شده بودند که حضرت عزير بر اينکه شهر عبور کرد.
قال‌َ أَنّي يُحيِي هذِه‌ِ اللّه‌ُ بَعدَ مَوتِها انّي استفهام از نحوه آن است يعني چه نحوه خداوند زنده ميکند که اصل معاد را معتقد بود لکن نحوه آن را نميدانست مثل اينکه مايل بود مشاهده کند، و ممکن است از راه تعجب باشد که نحوه آن را هم ميدانست ولي تعجب ميکرد مثل اينکه بگويي خداوند چه قدرت نمايي کرده اينکه استخوانهاي پوسيده و اينکه ابدان خاک شده را دو مرتبه زنده ميکند و مشار اليه هذه و مرجع ضمير موتها قرية است لکن مراد اهل قريه است مثل وَ سئَل‌ِ القَريَةَ الَّتِي کُنّا فِيها يوسف آيه 82، که مراد اهل قريه است، فَأَماتَه‌ُ اللّه‌ُ مِائَةَ عام‌ٍ خودش مرد صد سال طول کشيد.
ثُم‌َّ بَعَثَه‌ُ خداوند او را زنده کرد.
قال‌َ کَم لَبِثت‌َ قائل يا خداوند است بوحي الهي يا ملک است فرستاده او يا انسانيست که مشاهده کرده بود و ظاهر اول است.
قال‌َ لَبِثت‌ُ يَوماً أَو بَعض‌َ يَوم‌ٍ در اخبار دارد زمان اماته اوائل روز بود و زمان احياء اواخر روز، تصوّر کرد که همان روز است گفت يک روز بعدا متوجه شد که هنوز چيزي از روز باقي مانده گفت بعض روز.
قال‌َ بَل لَبِثت‌َ مِائَةَ عام‌ٍ در حديث است که موقع اماته پنجاه سال داشت و بهمان سن‌ّ پنجاه سالگي مبعوث شد و در موقع اماته زوجه او حمل داشت و در موقع احياء فرزند او صد ساله بود و پسر پنجاه سال بزرگتر از پدر بود، و در بعض اخبار
جلد 3 - صفحه 30
برادري داشت که با هم بدنيا آمده بودند و با هم از دنيا رفتند پس از پنجاه سال بعد از احياء آن او صد سال داشت و برادر دويست سال.
فَانظُر إِلي طَعامِک‌َ وَ شَرابِک‌َ لَم يَتَسَنَّه و در مجمع نقل کرده که طعام او تين و عنب بود و شراب او عصير، و در بعض اخبار قتر بود طعامش که ظاهرا گوشت مطبوخ بوده و عصير شرابش بود و هر چه بوده بفساد نزديک بوده.
لَم يَتَسَنَّه بمعني عدم تغيّر که سنوات زياد که صد سال بوده در طعام و شراب تو تأثير نکرده و با کمال طراوت باقي مانده، و تعبير بمفرد با اينکه طعام و شراب دو چيز است باعتبار مجموع است که ذخيره کرده بود.
وَ انظُر إِلي حِمارِک‌َ که مرکب سواري او بود، ممکن است که حمار او هم زنده بهمان حالت محفوظ مانده باشد و ممکن است او هم خاک شده باشد و زنده شده باشد و او مشاهده کرده، وَ لِنَجعَلَک‌َ آيَةً لِلنّاس‌ِ که حضرتش بزرگترين دليل بوده بر اثبات معاد که پس از مردن زنده شده باشد و معجزه او بود که دليل بر صدق نبوّتش بود بلکه دليل قوي بر مسئله رجعتست و همين منشأ شد که ضعفاء يهود در او غلوّ کردند وَ قالَت‌ِ اليَهُودُ عُزَيرٌ ابن‌ُ اللّه‌ِ و مثل نصاري که در عيسي غلوّ کردند وَ قالَت‌ِ النَّصاري المَسِيح‌ُ ابن‌ُ اللّه‌ِ توبه آيه 30، و مثل غلوّ در حق‌ّ علي و ائمه طاهرين عليهم السلام بواسطه معجزات باهرات که از آنها صادر ميشد.
وَ انظُر إِلَي العِظام‌ِ بعضي گفتند عظام خودش بود که اولا خدا چشم او را آفريد و نگاه ميکرد بعظام خود و بعضي گفتند عظام حمارش بود، لکن ظاهر آيه عظام اهل قريه است چون اينکه خطاب بعد از احياء او و بعد از نظر بطعام و شراب خود که تغيير نکرده و نظر بحمارش و اينکه وجودش آيت و دليل است بر ناس فرمود نظر بعظام کن و اصلا همين موضوع را طالب بود که چه نحوه خداوند اينها را
جلد 3 - صفحه 31
زنده ميکند بالعيان مشاهده کرد که اينکه عظام پوسيده را کَيف‌َ نُنشِزُها که ذرّات اجزاء بدنيه آنها بصورت لحميّت باطراف عظام احاطه نمود.
نشز بمعني رفع چنانچه ميفرمايد وَ إِذا قِيل‌َ انشُزُوا فَانشُزُوا مجادله آيه 12، يعني نهوض و بلند شويد از مجلس نبي‌ّ صلّي اللّه عليه و آله و سلّم.
و بمعاني ديگر هم در قرآن اطلاق شده مثل نشوز مرأة يعني مخالفت زوج وَ اللّاتِي تَخافُون‌َ نُشُوزَهُن‌َّ نساء آيه 38. و نشوز زوج بمعني ضربه وَ إِن‌ِ امرَأَةٌ خافَت مِن بَعلِها نُشُوزاً الايه نساء آيه 127.
يعني عظام را از روي زمين بلند ميکنيم ثُم‌َّ نَکسُوها لَحماً کسوه لباس پوشش که لحوم پوشش و لباس عظام است.
فَلَمّا تَبَيَّن‌َ لَه‌ُ کيفيت احياء موتي را از احياء خود و حمارش و احياء عظام نخرة و اجساد باليه قال عزير يا ارميا که مرور بر قريه کرده بود اعلم بعين يقين که عينا مشاهده نمودم که مقام عين اليقين است.
أَن‌َّ اللّه‌َ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدِيرٌ تفسيرش واضح است.