تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَوْ کَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَ هِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها قالَ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ کَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى طَعامِکَ وَ شَرابِکَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَ انْظُرْ إِلى حِمارِکَ وَ لِنَجْعَلَکَ آيَةً لِلنَّاسِ وَ انْظُرْ إِلَى الْعِظامِ کَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَکْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ (259)
ترجمه
يا مانند آنکس که گذشت بر بلدى و حال آنکه ديوارهاى آن افتاده
جلد 1 صفحه 334
بود بر سقف‌هايش گفت چگونه زنده مى‌کند اهل اينرا خدا بعد از مردنشان پس ميراند او را خدا صد سال پس زنده کرد او را گفت چند زمان درنگ نمودى گفت درنگ کردم يک روز يا قسمتى از روز گفت بلکه درنگ کردى صد سال پس بنگر بخوردنى خود و آشاميدنى خود که فاسد نشده است و ببين دراز گوشت را و اين براى آنست که بگردانم تو را نشانه قدرت کامله خود براى مردم و بنگر به استخوانها چگونه برميداريم آنها را و مرتب مى‌کنيم پس ميپوشانيم آنها را گوشت پس چون آشکار شد از براى او گفت ميدانم که خداوند بر همه چيز توانا است.
تفسير
عطف شده است اين قصه بر قصه مذکوره در آيه سابقه يعنى يا نديدى مانند آنکس را که گذشت بر قريه و چون اشخاصى که تعجب از احياء موتى نمودند زيادند بخلاف مدعى خدائى کاف که بمعنى مثل است در کلام داخل فرموده است و ا لم تر حذف شده براى دلالت آيه سابقه بر آن و محتمل است کاف زائده باشد و بنابر اين عطف است بر الذى حاج در آيه سابقه و معنى واضح است و اين شخص بنابر روايت قمى و عياشى و احتجاج و اکمال از حضرت صادق (ع) ارمياء پيغمبر بوده است و اجمال قصه آنست که بعد از طغيان بنى اسرائيل و سرکشى آنها از اوامر الهى و تغيير دادن آنها احکام شريعت را آنحضرت مأمور شد از طرف خداوند که انذار نمايد ايشان را و از عاقبت وخيم کفران نعمت مطلع فرمايد که دچار فتنه عظيمى خواهند شد که عقول متحير خواهد گشت و خداوند مسلط مى‌فرمايد بر آنها شريرتر و پست‌ترين آنها را که بيت المقدس را خراب نمايد و مفاخر آنها را از بين ببرد و مردان آنها را بکشد و زنان و اطفال آنها را اسير نمايد و ارمياء پيغمبر مأموريت خود را انجام داد و در ابلاغ کوتاهى نفرمود آنها اشکال نمودند که در ميان ما فقرا و ضعفا و بيگناهان زيادند وحى رسيد گناه آنها آنست که منکر را ديدند و نهى ننمودند ارمياء (ع) از خداوند طلب نمود که باو ارائه دهد آنکس را که بر آنها مسلط خواهد شد تا از براى خود و اهل بيتش از او امان بگيرد و خداوند جاى او را بآن حضرت ارائه داد ارمياء آمد در آنمکان کاروانسرائى ديد که در وسط آن مزبله است و پسرى در ميان آنمزبله جاى گرفته و زمين‌گير شده مادرى دارد که نان‌هاى خورد شده را جمع مى‌نمايد و شيرى از خوک ميدوشد و آن را تريد نموده نزد او
جلد 1 صفحه 335
مى‌برد و او مى‌خورد با خود گفت يقين اين پسر همان است که خداوند نشانداده نزديک او آمد و اسمش را سؤال نمود جواب داد بخت نصر ارمياء پيغمبر او را معالجه فرمود تا زمنش رفع شد بعد فرمود مرا شناختى عرض کرد فهميدم که مرد صالحى هستى فرمود من ارمياء پيغمبر هستم خداوند تو را بر بنى اسرائيل مسلط خواهد فرمود و من از آنها هستم ورقه امان نامه از تو مى‌خواهم بخت نصر تعجب نمود و امان نامه نوشت و تقديم آنحضرت کرد ارميا گرفت و مراجعت فرمود تا وقتى که خداوند بخت نصر را بر بنى اسرائيل مسلط نمود بطوريکه سلاطين آنها را کشت و قتل عام نمود و بر صغير و کبير آنها رحم نکرد بيت المقدس را خراب کرد و براى خود شهر بابل را بنا نمود ارمياء پيغمبر در موقع خروج او بواسطه کثرت عساکر نتوانست خود را باو برساند ناچار امان نامه را بر چوبى نصب نموده ارائه داد و امان طلبيد بخت نصر او را امان داد ولى اهل بيتش را امان نداد و پس از فراغت از جنگ آن حضرت را گرفت و با شيرى در چاهى حبس نمود ولى آن شير بامر الهى بآنحضرت آزارى نرساند و از گل ته چاه ميخورد و شير ميداد و ارميا از آن شير ارتزاق مينمود تا آنکه بخت نصر خوابى ديد که منجمين آنزمان از تعبيرش عاجز شدند و او در غضب شد و آنها را کشت و بعضى گفتند اگر کسى از عهده تعبير اين خواب برآيد ارمياء پيغمبر است و او هنوز زنده است و شير به او آزارى نرسانده بخت نصر ناچار آن حضرت را احضار نمود و از خواب خود سؤال کرد ارميا (ع) فرمود خواب ديدى که سرت از آهن است و دو پايت از مس و سينه‌ات از طلا است و تا سه روز ديگر کشته ميشوى بدست يکى از اهل فارس و سلطنت تمام ميشود بخت نصر آنحضرت را سه روز نزد خود توقيف فرمود که بعد از آن سه روز اگر زنده باشد او را بکشد و با آنکه امر کرده بود که هر کس از دروازه هر يک از هفت شهرى که در اطراف پايتخت او بود وارد شود او را بگيرند بعد از اخبار ارميا (ع) از واقعه بطور حتم حکم قتل عام داد و نزديک غروب روز سوم هم و غم زيادى بر او مستولى شد شمشير خود را به پسرى از اهل فارس که او را به پسرى براى خود برداشته بود داد و گفت هر کس را که ديدى بکش اگرچه آنکس من باشم ولى نميدانست که او اهل فارس است و از منزل خود بيرون آمد اتفاقا مصادف با آن پسر شد و او حسب الامر با شمشير او او را گشت و ارميا
جلد 1 صفحه 336
بعد از اينواقعه بر حمار خود سوار شد و از شهر بيرون آمد و براى توشه راه با خود قدرى انجير و قدرى آب انگور برداشت در بين راه ميديد که حيوانات دريا و صحرا کشته‌ها را ميخورند قدرى با خود تفکر کرد و گفت چگونه خداوند زنده مى‌کند اين کشته‌ها را با آنکه درندهها آنها را خورده‌اند خداوند فورا ميراند او را تا صد سال و پس از صد سال اول دو چشم او را زنده و روشن فرمود در پوست نازکى بعد باو وحى رسيد که چه مقدار درنگ نمودى گفت يکروز بعد از آن ديد آفتاب بلند شده گفت يا پاره از روز خداوند فرمود بلکه صد سال درنگ نمودى و امر فرمود او را که نگاه کند بطعام و شرابش که تغيير نکرده و فاسد نشده و نظر کند بالاغش و ببيند که چگونه استخوانهاى پوسيده و متفرق شده و گوشتهائيکه درندگان خورده‌اند به سوى او مى‌آيند و بجاى خود مستقر مى‌شوند با نظم و ترتيب و با يکديگر ملتئم مى‌گردند و بصورت بدن درميايند و همچنين اعضاء خودش تا آنکه اعضاء هر دو تمام شد و برپا خواستند خودش و آن حيوان پس گفت ميدانم خداوند بر هر چيز توانا است با آنکه چون پيغمبر بوده لابد از ابتدا قدرت خدا را ميدانسته نهايت آن که تعجب از چگونگى و کيفيت احياء نموده است و خداوند خواسته است مقام او را از علم اليقين بعين اليقين برساند و مردم به سبب اطلاع بر اين امر مطمئن بحشر و نشر و معاد شوند و از پيغمبر (ص) در ضمن دو روايت نقل شده که خدا براى خونخواهى يحيى بن زکريا چهل و هفت سال بخت نصر را بر يهود مسلط فرمود که مردان آنها را کشت و آنها صد هزار نفر بودند که يکى از آنها از چنگ او خلاص نشد و اطفال آنها را اسير نمود که از آن جمله عزير بود و اينواقعه براى او روى داد و از امير- المؤمنين (ع) نقل شده که عزيز از خانه‌اش بيرون آمد در صورتى که زنش آبستن بود و او پنجاه سال داشت پس خدا او را ميراند صد سال و زنده کرد و او مرد پنجاه ساله بود و پسرش صد سال داشت و اين از آيات الهى است و روايت شده است که او وقتى وارد بر قومش شد سوار بر الاغش بود گفت من عزيزم قبول نکردند تا آنکه تورية را از حفظ خواند و چون کسى جز او تورية را حفظ نبود قبول کردند و به اينوسيله او را شناختند و گفتند عزيز پسر خدا است گويند وقتى وارد محل خود شد خانه‌اش را بحدس پيدا کرد اولادهايش پيرمرد بودند و او را نمى‌شناختند و او بالنسبه جوان
جلد 1 صفحه 337
بود تا آنکه پسر بزرگش بوسيله خالى که ميان دو کتفش بود او را شناخت و وقتى صحبت ميکرد مى‌گفتند اينحرف صد سال پيش است فيض ره فرموده مقتضاى جمع بين اين روايات با روايات سابقه آنست که اينواقعه از براى اين دو پيغمبر هر کدام در موقعى روى داده باشد و بنظر حقير مؤيد اين معنى است صدر آيه شريفه که با آنکه عطف بر آيه سابقه است با لفظ کاف که بمعنى مثل است ذکر شده است که دلالت بر تعدد اين واقعه داشته باشد چنانچه اشاره شد و اگر اين نکته نبود انسب عدم ذکر کاف بود و به اين جهت بعضى احتمال زائده بودن آنرا داده‌اند.