تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي کَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَ لکِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْکَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلى کُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَکَ سَعْياً وَ اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَکِيمٌ (260)
ترجمه
و چون گفت ابراهيم پروردگار من بنما مرا چگونه زنده مينمائى مردگان را گفت آيا باور نکردى گفت بلى ولى تا مطمئن شود دلم گفت پس بگير چهار پرنده را پس پاره پاره کن آنها را براى خود پس بگذار بر هر کوهى از آنها قسمتى را پس بخوان آنها را ميآيند نزد تو بشتاب و بدان بدرستيکه خدا توانا و حکيم است.
تفسير
در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که چون خدا براى ابراهيم حقائق موجودات آسمان و زمين را مکشوف فرمود مردارى را در کنار دريا ديد که نيمى از آن در دريا و نيمى در ساحل قرار گرفته و حيوانات دريا و صحرا آن مردار را ميخورند و بيکديگر حمله مينمايند و باز يکديگر را پاره نموده ميخورند در اينموقع تعجبى بآنحضرت روى داد عرض کرد پروردگارا بنما بمن چگونه زنده ميفرمائى حيواناتى را که زاد و ولد مينمايند با آنکه بعضى از آنها بعض ديگر را خورده‌اند خداوند فرمود مگر ايمان ندارى باين امر عرض کرد چرا ايمان دارم ولى ميخواهم مشاهده نمايم اين امر را چنانچه تمام اشياء را مشاهده نمودم خداوند فرمود چهار مرغ بگير پس پاره پاره کن آنها را و مخلوط نما با يکديگر مانند همين مردار که مخلوط ببدن حيواناتى شده است که يکديگر را خورده‌اند پس قرار ده بر هر کوهى از آنها قسمتى را پس بخوان آنها را ميآيند نزد تو بشتاب پس حضرت ابراهيم (ع) بامر الهى عمل فرمود آنها را خواند و اجابت نمودند و کوهها ده عدد بودند و در عيون از حضرت
جلد 1 صفحه 338
رضا (ع) نقل نموده که خدا بحضرت ابراهيم وحى فرمود که من کسى را در ميان بندگان خود خليل خود قرار دادم که اگر بخواهد از من زنده نمودن مردگانرا اجابت ميکنم او را بدل آنحضرت گذشت که آن خليل او است پس گفت خدايا ارائه فرما مرا که چگونه زنده مينمائى مردگانرا خطاب رسيد مگر ايمان باين امر ندارى عرض کرد چرا ولى ميخواهم قلبم مطمئن شود بآنکه آنخليل منم پس خداوند او را مأمور فرمود بآنچه در آيه ذکر شده است و آنحضرت امتثال نمود طاوس و خروس و مرغابى و کرکسى را گرفت و پاره پاره و مخلوط بيکديگر کرد پس قرار داد بر هر يک از ده کوهى که در اطراف او بود قسمتى از آن را و منقار هر يک از آنها را بدو انگشت خود گرفت و آنمرغ را بنام خواند و آب و دانى هم براى آنها فراهم نمود پس اجزاء آنها پرواز کردند و متصل بيکديگر شدند تا بدنهاى آنها کاملشد و هر بدنى از جاى خود حرکت کرد و بسر و گردنش ملحق شد و آنحضرت دست از منقار آنها برداشت و پرواز کردند پس فرود آمدند و از آب و دانى که آن حضرت براى آنها مهيا فرموده بود خوردند و گفتند اى پيغمبر خدا زنده کردى ما را خدا تو را زنده بدارد آنحضرت فرمود بلکه خداوند زنده ميکند و ميميراند و او بر هر امرى قادر است و در محاسن و عياشى نقلنموده است که از آنحضرت سؤال نمودند که آيا در قلب حضرت ابراهيم شک بود فرمود خير ولى ميخواست خداوند يقين او را زيادتر فرمايد حقير عرض ميکنم چون مرتبه علم اليقين کمتر از عين اليقين است و آن کمتر از حق اليقين است آنحضرت خواسته از علم اليقين بعين اليقين برسد و البته سکون قلب در عيان پيش از بيان است و گفته‌اند مراد از صرهن اليک آنستکه آنحضرت طيور را نزديک بخود نموده درست در آنها تأمل نمايد و بشناسد که بعد از زنده شدن يقين داشته باشد که اينها همانهايند و احتمال نرود که مرغان ديگرى باشند و بنابراين معنى امر بتفريق اجزاء و خلط آنها بيکديگر در آيه شريفه ذکر نشده و بايد از جمله بعد استفاده شود بطور اشاره و اين بعيد است بحسب معنى اگرچه قريب است بحسب لفظ در هر حال اين آيه هم دليل است بر آنکه کيفيت احياء اموات همانستکه در اذهان متشرعه ثابت است و حقير در ذيل قصه بنى اسرائيل و ذبح بقره در تحت عنوان تبيين سماوى بيان نمودم و اللّه اعلم بحقيقة الحال و المئال
جلد 1 صفحه 339