اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذ قال‌َ إِبراهِيم‌ُ رَب‌ِّ أَرِنِي کَيف‌َ تُحي‌ِ المَوتي قال‌َ أَ وَ لَم تُؤمِن قال‌َ بَلي وَ لکِن لِيَطمَئِن‌َّ قَلبِي قال‌َ فَخُذ أَربَعَةً مِن‌َ الطَّيرِ فَصُرهُن‌َّ إِلَيک‌َ ثُم‌َّ اجعَل عَلي کُل‌ِّ جَبَل‌ٍ مِنهُن‌َّ جُزءاً ثُم‌َّ ادعُهُن‌َّ يَأتِينَک‌َ سَعياً وَ اعلَم أَن‌َّ اللّه‌َ عَزِيزٌ حَکِيم‌ٌ (260)
وَ إِذ قال‌َ إِبراهِيم‌ُ و او عاطفه ظاهرا عطف بر جمله مذکوره در کيفيت محاجّه نمرود با ابراهيم إِذ قال‌َ إِبراهِيم‌ُ رَبِّي‌َ الَّذِي يُحيِي وَ يُمِيت‌ُ الايه و همين يکي از
جلد 3 - صفحه 32
شواهد است که در آيه قبل ذکر شد در جمله أَو کَالَّذِي مَرَّ عَلي قَريَةٍ که اينکه آيه بعد از آيه وَ إِذ قال‌َ إِبراهِيم‌ُ بوده و آن بعد از محاجه با نمرود بوده وسط اينکه دو آيه تدوين شده و اينکه دو آيه کمال ارتباط را با هم دارند.
رَب‌ِّ أَرِنِي کَيف‌َ تُحي‌ِ المَوتي سؤال از اصل احياء موتي نبوده بلکه از کيفيت آن بوده براي اينکه با امثال نمرود در کيفيت احياي موتي استدلال کند چون کيفيت اماته احياء را تماما ديده بودند ولي کيفيت احياء موتي را تا زمان ابراهيم احدي مشاهده نکرده و اولين احياء موتي همين قضيه ابراهيم است اگر چه بعد از ابراهيم بسيار واقع شده چنانچه در آيات سابقه ذکر شد.
و در بعض اخبار است که ابراهيم ميخواست مقام خلّت و استجابت دعا را درک کند و ممکن است اينکه جهت از بواطن قرآني باشد و الّا ظاهر همان است که ذکر شد.
و اينکه خداوند خطاب باو فرمود قال‌َ أَ وَ لَم تُؤمِن استفهام تقريري است که حضرت ابراهيم در جواب بگويد قال‌َ بَلي که کسي توهّم نکند که سؤال ابراهيم العياذ باللّه از جهت شک‌ّ در معاد بوده زيرا ادني افراد مسلمين بلکه تمام مليين معتقد بمعاد هستند چه رسد پيغمبر او العزم آنهم مثل ابراهيم که بعد از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم افضل از جميع انبياء است.
وَ لکِن لِيَطمَئِن‌َّ قَلبِي اطمينان قلب در محاجه با کفار در بيان کيفيت احياء بوده نه در ايمان بمعاد و شايد در محاجه با نمرود که نمرود گفت أَنَا أُحيِي وَ أُمِيت‌ُ حضرت ابراهيم عليه السّلام در جواب او سکوت فرمود و دليل ديگر اقامه کرد که فَإِن‌َّ اللّه‌َ يَأتِي بِالشَّمس‌ِ مِن‌َ المَشرِق‌ِ براي اينکه بود با اينکه ميتوانست بفرمايد اينکه عمل تو نه اماته حي‌ّ و نه احياء ميت است ميخواست از خداوند کيفيت احياء را سؤال کند و مشاهده کند که براي نمرود بحس‌ّ و و جدان ثابت کند نه بدليل و
جلد 3 - صفحه 33
برهان چون دليل و برهان براي شخص مکابر که بگويد از کجا مي‌گويي خدا مرده را زنده ميکند چندان تأثير ندارد لکن پاي حس و و جدان که در ميان آمد ديگر جاي سخن نميماند.
و کلمه اطمينان از امن است و طاء منقول از تاء است و بمعني سکون نفس است و اينکه معني از روي قوّت قلب و شجاعت حاصل ميشود چه بسا اشخاص و لو بعلم قطعي مطلب را ميداند لکن قلبا مضطرب است و در واردات مثل ميدان جنگ و مواقع حولناک متوحّش، ولي کساني که داراي قوّت قلب و شهامت و شجاعت هستند نه توحّشي و نه اضطرابي بر آنها متوجّه ميشود و کمال ايستادگي را دارند اينکه معناي اطمينان قلب است.
و در اصطلاح علماء اطمينان را مرتبه اعلاي ظن‌ّ ميگويند که گاهي تعبير ميکنند بظن‌ّ متأخم بعلم، گاهي تعبير ميکنند بوثوق، گاهي بعلم عرفي.
و بالجمله آن مرتبه‌اي که عقلاء در امور زندگاني بر او ترتيب اثر ميکنند و مشي آنها بر طبق او است، و در اصول فقه در باب حجّيت اخبار، ما اخباري که مفيد اينکه مرتبه باشد حجّت ميدانيم و خبر صحيح باصطلاح متقدّمين اينکه نوع اخبار است، و امّا اگر مفيد اينکه مرتبه نباشد حجّت نيست و اينکه غير از اصطلاح علّامه و متأخّرين است که اخبار را از حيث سند و روايت تقسيم کرده‌اند بخبر صحيح و موثّق و حسن و ضعيف، مسند، مرسل، مقطوع، مجهول و امثال اينها.
قال‌َ فَخُذ أَربَعَةً مِن‌َ الطَّيرِ اخذ بمعني گرفتن است يعني انتخاب کن از ميان طيور چهار نوع از طيور را که از هر يک نوعي يک فرد انتخاب کن و در اخبار در اينکه چهار مرغ اختلاف است در بعضي دارد طاووس و حمامه (کبوتر) و ديک (خروس) و هدهد. و در بعضي هدهد و صرد (گنجشک) و طاووس و غراب و در بعضي طاووس و ديک و حمام و غراب. و در بعضي نسر (شتر مرغ) و طاووس
جلد 3 - صفحه 34
و بط (مرغ آبي) و ديک.
و بالجمله نکته اينکه از انواع مختلفه اختيار فرمود بر اينست که دلالتش بر مطلوب اقوي است زيرا اگر يک نوع بود ميتوان توهّم کرد که اجزاء بعضي داخل در اجزاء ديگري شده باشد لکن از انواع مختلف هر يک اجزاء خودش بهم پيوسته فَصُرهُن‌َّ إِلَيک‌َ بمعني کوبيدن و قطع و متلاشي کردن اجزاء از يکديگر و کلمه اليک ممکن است متعلّق بجمله خذ باشد يعني «خذ اليک اربعة من الطير فصرهن» و ممکن است بجمله فَصُرهُن‌َّ باشد، اشاره به اينکه يک قطعه از آنها را نگاه‌دار، که در خبر است که رؤس آنها يعني سرهاي آنها را نگاه داشت ثُم‌َّ اجعَل عَلي کُل‌ِّ جَبَل‌ٍ مِنهُن‌َّ جُزءاً در اخبار دارد که ده کوه بود اطراف ابراهيم عليه السّلام و اينها را ده قسمت کرد و هر قسمتي را بر کوهي گذارد و بهمين استدلال کردند بر اينکه اگر کسي وصيّت کرد بجزء مال خود حمل ميشود بر يک عشر ردّ بر عامه که آنها گفتند حمل ميشود بر ربع بمناسبت چهار طير. و مباحثه حضرت صادق عليه السّلام با ابو حنيفه راجع بهمين است که طيور چهار بودند لکن اجزاء ده جزء شدند که بر هر کوهي يک جزء.
ثُم‌َّ ادعُهُن‌َّ سپس آنها را بخوان، که در اخبار دارد منقار هر يک را بگرفت و او را صدا زد که بيا.
و اشکال به اينکه مخاطبه و امر بحيوان غير ذوي العقول درست نيست بسيار اشکال خنک و بارديست زيرا:
أوّلا در قرآن خطاب بحيوانات و امر بآنها از جانب خدا و انبياء بسيار است مثل خطاب بنحل أَن‌ِ اتَّخِذِي مِن‌َ الجِبال‌ِ بُيُوتاً وَ مِن‌َ الشَّجَرِ وَ مِمّا يَعرِشُون‌َ ثُم‌َّ کُلِي مِن کُل‌ِّ الثَّمَرات‌ِ فَاسلُکِي سُبُل‌َ رَبِّک‌ِ سوره نحل آيه 70. و مثل خطاب حضرت سليمان بهدهد اذهَب بِکِتابِي هذا فَأَلقِه إِلَيهِم سوره نمل آيه 28، بلکه خطاب بجمادات
جلد 3 - صفحه 35
مثل يا أَرض‌ُ ابلَعِي ماءَک‌ِ وَ يا سَماءُ أَقلِعِي سوره هود آيه 46، و در اخبار هم مخاطبات پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمّه عليه السّلام با حيوانات بسيار است.
و ثانيا گذشت که تمام موجودات تا اندازه‌اي عقل و شعور و ادراک دارند و ذکر و عبادت و سجده و معرفت بخدا و نبي‌ّ و امام دارند و ادلّه در اينکه باب بسيار داريم يَأتِينَک‌َ سَعياً که ذرّات هر يک از اينکه طيور از اجزاء ده گانه که بر سر کوه‌ها بود حرکت نموده و هر يک بجاي خود قرار گرفت و بهم پيوستند و بصورت اوليّه درآمدند و زنده شدند و پرواز کردند.
و اعلم بعلم اليقين و عين اليقين و حق اليقين أَن‌َّ اللّه‌َ عَزِيزٌ عاجز نيست و بر هر چيزي تواناست حکيم تمام حکم و مصالح اشياء را ميداند و قدرت و علم او بهمه چيز تعلّق گرفته و غير متناهيست، و اينکه دو صفت شريف از صفات ذات است