اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
الَّذِي خَلَق‌َ المَوت‌َ وَ الحَياةَ لِيَبلُوَکُم أَيُّکُم أَحسَن‌ُ عَمَلاً وَ هُوَ العَزِيزُ الغَفُورُ «2»
خداوند خداوندي است که خلق فرمود موت و حيات را براي اينکه شما را اختبار کند که کداميک از شما نيکوتر است عمل او و او عزيز قاهر است و آمرزنده گناه.
الَّذِي خَلَق‌َ المَوت‌َ وَ الحَياةَ اشکال: اولا براي چه موت را قبل از حيات ذکر فرموده با اينکه موت بعد از حيات است، و ثانيا موت فناء است مخلوق نيست براي چه نسبت خلق باو داده شده!
جواب: اما از اشکال اول بعض مفسرين گفتند: که موت عدم الحيوة است و عدم قبل الحيوة بوده و اينکه جواب از دو جهت باطل است: يکي عدم الحيوة امر عدمي است و معدوم مخلوق نيست، ديگر آنکه موت زوال حيات است تا حيات نباشد زوال نيست.
بعض مفسرين گفتند: موت بيشتر و زيادتر مورث خوف ميشود. اينکه هم تمام نيست.
بعضي گفتند: موت براي عبرت است و حيات براي تحصيل زاد و توشه است.
اقول: انسان در تحصيل کمالات و نيل بمقامات احتياج بدو امر دارد: اول تخليه است سپس تحلية در باب ايمان و عقائد ابتدا بايد کفر و شرک و عقائد فاسده زايل
جلد 17 - صفحه 88
شود سپس جاي گير آنها ايمان و عقايد حقه شود، در باب اخلاق اول ازاله اخلاق رذيله و صفات خبيثه و ملکات سيئه بايد بشود سپس تحصيل اخلاق حميده و صفات پسنديده و ملکات حسنه، در باب اعمال اولا قلب را از لوث معاصي بايد پاک نمود سپس بنور اعمال صالحه زينت داد لذا تقواي از معاصي مقدم است بر اعمال صالحه، موت مجرد زوال حيات حيواني نيست بلکه ازاله عقايد فاسده و اخلاق رذيله و اعمال سيئه است آنها را بميراند سپس حيات ايماني و کمالات اخلاقي و اعمال حسنه جاي گير شود.
منظر دل نيست جاي صحبت اغيار || ديو چو بيرون رود فرشته در آيد
و اما از اشکال دوم: موت زوال حيات نيست بلکه انتقال است از نشئه‌اي بنشئه ديگر روح انساني فنا و زوال ندارد علاقه او از اينکه بدن عنصري قطع ميشود و بقالب مثالي و بدن برزخي تعلق ميگيرد سپس از او قطع ميشود و بهمين بدن عنصري در قيامت تعلق ميگيرد فناء و زوال ندارد نه روح که انتقال نشئه است و نه بدن فقط تغيير صورت است و تمام در تحت قدرت و مشيت الهي است.
لِيَبلُوَکُم أَيُّکُم أَحسَن‌ُ عَمَلًا اختبار خداوند نه براي اينکه است که مجهولي بر او معلوم گردد بلکه براي اينکه است که بر خود انسان و بر ديگران کي قابليت دخول بهشت داشت و کي استحقاق دخول جحيم: لِيَهلِک‌َ مَن هَلَک‌َ عَن بَيِّنَةٍ وَ يَحيي مَن حَي‌َّ عَن بَيِّنَةٍ انفال آيه 42. و مراد از احسن عمل ايمان بعقائد حقه و تخلق به اخلاق حسنه و عمل باعمال صالحه هر چه ايمان قوي‌تر باشد و اخلاق بهتر باشد و اعمال اصلح باشد احسن است.
وَ هُوَ العَزِيزُ الغَفُورُ هر که استحقاق عذاب دارد مورد قهر و غضب الهي ميشود و هر که قابليت ثواب دارد مورد عفو و مغفرت او ميگردد (اللهم اجعلنا من المغفورين و المعفوين و لا تجعلنا من المغضوبين و لا الضالين).