اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
ثُم‌َّ ارجِع‌ِ البَصَرَ کَرَّتَين‌ِ يَنقَلِب إِلَيک‌َ البَصَرُ خاسِئاً وَ هُوَ حَسِيرٌ «4»
جلد 17 - صفحه 90
پس مکرر کن نظر را مرة بعد مرة برميگردد بسوي تو بصر مأيوس از طلب و او کند و کوتاه است.
ثُم‌َّ ارجِع‌ِ البَصَرَ کَرَّتَين‌ِ انسان بنظر اولي و فکر ابتدايي تمام خصوصيات را درک نميکند هر چه امعان نظر کند و فکر خود را ادامه دهد تدريجا پاره‌اي از حقايق را درک ميکند و بهترين عبادات همين است که ميفرمايد:
(تفکر ساعة خير من عبادة سنة).
الفکر حرکة من المبادي || و من مبادي الي المراد
الفکر حياة قلب البصير، خداوند تمجيد ميفرمايد صاحبان عقل را بتفکر ميفرمايد: إِن‌َّ فِي خَلق‌ِ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ وَ اختِلاف‌ِ اللَّيل‌ِ وَ النَّهارِ لَآيات‌ٍ لِأُولِي الأَلباب‌ِ الَّذِين‌َ يَذکُرُون‌َ اللّه‌َ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلي جُنُوبِهِم وَ يَتَفَکَّرُون‌َ فِي خَلق‌ِ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ رَبَّنا ما خَلَقت‌َ هذا باطِلًا سُبحانَک‌َ فَقِنا عَذاب‌َ النّارِ آل عمران آيه 191. أَ وَ لَم يَتَفَکَّرُوا فِي أَنفُسِهِم ما خَلَق‌َ اللّه‌ُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ وَ ما بَينَهُما إِلّا بِالحَق‌ِّ روم آيه 8. کَذلِک‌َ يُبَيِّن‌ُ اللّه‌ُ- لَکُم‌ُ الآيات‌ِ لَعَلَّکُم تَتَفَکَّرُون‌َ فِي الدُّنيا وَ الآخِرَةِ بقره آيه 220. و غير اينها از آيات و اخبار در فضيلت تفکر.
و مراد از کرتين ظاهرا دو نظر نيست بلکه مراد کرة بعد کرة است و مرة بعد مرة چنانچه در ترجمه گفتيم، و اگر بگوئيم که مراد فقط دو نظر است ممکن است بگوئيم:
دو نظر داريم يک نظر سطحي که فقط ظواهر را درک ميکند و يک نظر عمقي که پي ببواطن اشياء ميبرد.
يَنقَلِب إِلَيک‌َ البَصَرُ برميگردد بسوي تو بصر يعني درک ميکني که نميتواني ببواطن اشياء و جميع حکم و مصالح آن پي ببري هر کسي بقدر قوه و استعداد خود ميتواند درک کند عالم بجميع حکم و مصالح خدا است و بس.
حکيم نازي بفکر تا کي || بفکرت اينکه ره نميشود طي
بکنه ذاتش خرد برد پي || اگر رسد خس بقعر دريا
اقول: رسيدن خس بقعر دريا محال عادي است ولي امکان ذاتي دارد بر خلاف
جلد 17 - صفحه 91
عادت و رسيدن فکر بکنه ذات محال عقلي است چون غير متناهي است و غير محدود و هر چه فکر بالا رود تناهي دارد و محدود است و بهتر اينکه است که بگويد:
بکنه اشياء خرد برد پي || اگر رسد خس بقعر دريا
خاسِئاً وَ هُوَ حَسِيرٌ خاسئا بمعني دوري است يعني از فکر دور است بآخر نميرسد و حسير بمعني خستگي و ملالت و وامانده شدن و تعب و مشقت است که هر چه بخود زحمت دهد بجايي نميرسد و حسرت بمعني ندامت و پشيماني و اينکه نفعي را ميتوانست دست بياورد از دست داده.