تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي کَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَ لکِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْکَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلى کُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَکَ سَعْياً وَ اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَکِيمٌ (260)
بعد از آن آيتى ديگر از شواهد قدرت خود در زنده نمودن مردگان بيان فرمايد:
وَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ: و ياد بياور زمانى را که گفت حضرت ابراهيم عليه السّلام، رَبِّ أَرِنِي کَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى: پروردگار من چگونه و به چه کيفيت زنده فرمائى مردگان را. قالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ: فرمود خداى
«1» تفسير مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 370.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 474
تعالى آيا ايمان نياوردى به اينکه قادر هستم بر زنده کردن به اعاده ترکيب و حيات. قالَ بَلى وَ لکِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي، گفت ابراهيم عليه السّلام بلى ايمان دارم به کمال قدرت تو و لکن اين سؤال نمودم تا ساکن و مطمئن گردد قلب من به معاينه چگونگى آن.
تبصره: حق تعالى با آنکه عالم بود که حضرت ابراهيم عليه السّلام اعرف مردمان است به ايمان زنده شدن مردگان، اما در مقابل سؤال او اين کلام را فرمود تا به جواب او شنوندگان غرض او را بفهمند و بدانند که آن حضرت مرتبه علم اليقين را دارا بود و تمنا نمود تا درجه عين اليقين براى او منکشف گردد؛ چنانچه از حضرت رضا عليه السّلام سؤال نمودند: آيا در قلب حضرت ابراهيم عليه السّلام شکى بود؟ فرمود: نه، و لکن از خدا طلب زيادتى در يقين نمود. و نيز مأمون از حضرت رضا عليه السّلام سؤال نمايد از اين آيه، حضرت فرمايد: بدرستى که حق تعالى وحى فرمود به حضرت ابراهيم عليه السّلام: بتحقيق من اتخاذ نمايم از بندگان خود خليلى را که سؤال کند زنده شدن مردگان را، اجابت کنم. پس در نفس حضرت واقع شد که آن خليل او باشد. پس عرض کرد: پروردگارانشان ده مرا چگونه زنده فرمائى مردگان را؟ فرمود: آيا ايمان ندارى؟ عرض کرد: بلى، و لکن براى آنکه مطمئن شود قلب من بر آنکه خليل تو منم. بنابراين دو حديث اشکالى در آيه نخواهد بود. قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ: فرمود خداى تعالى پس بگير چهار مرغ را و آنها کبوتر و خروس و زاغ و طاووس بودند چنانچه از حضرت صادق عليه السّلام مروى است. «1» و تخصيص طيور به جهت آنست که اقرب به انسان و اجمع باشد خواص حيوان را. فَصُرْهُنَّ إِلَيْکَ: پس ميل ده و ضم کن آنها را بسوى خود، يعنى هر يک را به دست و صورت و اشکال آنها را خوب تأمل کن و دقايق بيّنه هر يک را به
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 249 حديث دوّم [در اين روايت نام پرندگان کرکس، مرغابى، طاوس و خروس آمده است، امّا در روايت سوّم که منقول از امام صادق مى‌باشد، نام پرندگان همانست که در متن ذکر شده است].
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 475
نظر دقيق ببين تا بعد از زنده شدن آنها بر تو مشتبه نشود. يا مجتمع ساز اجزاى ابدان ايشان را با يکديگر و پس از پاره کردن و متفرق نمودن اجزاى آنها سرهاى آنها را به دست خود نگهدار. ثُمَّ اجْعَلْ عَلى کُلِّ جَبَلٍ: پس از امتزاج قرار ده بر هر کوهى که نزديک تو و قادر هستى، مِنْهُنَّ جُزْءاً: از آن مرغان بهم آميخته جزئى را، يعنى بر هر کوهى که ممکن است جزئى از آن را بگذار، چه قسمت اين اجزاء به تمام کوهها متعذر باشد (اين کلام از قبيل ايراد عام و اراده خاص است) ثُمَّ ادْعُهُنَ: پس بخوان آن مرغان را به نامهاى آنها به اذن خداى تعالى اجابت نموده، يَأْتِينَکَ سَعْياً: بيايند تو را در حالى که شتاب کننده‌اند درآمدن يا پريدن. وَ اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَکِيمٌ: و بدان بدرستى که خداى تعالى غالب است بر هر شيئى و عاجز نخواهد بود از آنچه اراده فرمايد. حکيم است يعنى محکم کار و آنچه فرمايد از روى حکمت و مصلحت باشد.
علامه مجلسى رضوان اللّه عليه به سند معتبر از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده که گرفت چهار مرغ را و بعد از کشتن پرهاى آنها را کنده و در هاون گذاشت کوبيد بهم آميخته شد، پس متفرق نمود اجزاى آنها را و هر کوهى جزئى از آن گذاشت و به نامهاى خود خواند. پس آمدند به سرعت به سوى او. و حضرت نظر مى‌کرد به اجزاى آنها که چگونه از ميان جزءها از کوهى به کوهى پرواز و نگاه مى‌کرد رگهاى هر يک که بيرون مى‌آيند و به بدنها متصل مى‌شدند تا بالهاى آنها تمام شد. پس يکى به سوى حضرت پرواز کرد سر ديگرى را نزديک برد قبول نکرد و به سر خود متصل شد. «1» تحقيق: محققان گفته‌اند ذبح طيور اربعه اشاره است به آنکه کبوتر که پيوسته با مردم مستأنس است، بکش و رشته الفت ببر. خروس را که همواره مايل شهوت است ذبح کن و خود را از بند شهوت برهان. زاغ را که منبع
«1» بحار الانوار، جلد 12، صفحه 73، حديث 22.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 476
حرص است به قتل آر و صفت حرص و آز را بگذار. طاووس را که مجمع زينت است، بکش و ديده همت از آرايش دنيا فرو بند که هر کس به تيغ مجاهده اين چهار صفت را منخلع سازد، حيات ابدى و سعادت سرمدى يابد.
نزد بعضى چهار صفت از طبايع ارکان اربعه در آدمى پديد آمده و ذبح آنها به تيغ مخالفت لازم است: 1- صولت کبر که نتيجه آتش است. 2- داعيه شهوت که ثمره هواست. 3- تکاپوى حرص که عادت آب است.
4- تيرگى امساک که صفت خاک است. لکن اين بيانات مستند به حديث نيست.