اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
مَثَل‌ُ الَّذِين‌َ يُنفِقُون‌َ أَموالَهُم فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ کَمَثَل‌ِ حَبَّةٍ أَنبَتَت سَبع‌َ سَنابِل‌َ فِي کُل‌ِّ سُنبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اللّه‌ُ يُضاعِف‌ُ لِمَن يَشاءُ وَ اللّه‌ُ واسِع‌ٌ عَلِيم‌ٌ (261)
مَثَل‌ُ الَّذِين‌َ يُنفِقُون‌َ أَموالَهُم اينکه مثل مثل شخص منفق نيست بلکه مثل انفاق او است يعني مالي که انفاق ميکند و اختصاص بانفاق در جهاد ندارد زيرا آيه مطلق است جميع انفاقات واجبه و مستحبّه حتّي هر عبادتي که توقّف بر بذل مال داشته باشد مثل مصارف عرس ابناء و بنات و مصارف زيارت و اقامة عزاء اهل بيت عصمت و طهارت و بناء مساجد و مدارس و خريد کتب علميّه و اصلاح طرقات و هر چه براي مسلمين نفع داشته باشد چه منافع شخصيه يا صنفيه يا نوعيه و ما در ذيل آيه
جلد 3 - صفحه 36
شريفه وَ مِمّا رَزَقناهُم يُنفِقُون‌َ اقسام انفاقات را از واجبات و مستحبّات متعرض شديم، جلد اول صفحه 210 تا 240.
فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ که داعي و محرّک آن قربة باشد و خلوص که جز امتثال امر الهي و اطاعت فرمان او قصد ديگري نباشد زيرا مثوبت متفرع بر عبادت است و عبادت بدون قصد قربة و خلوص تحقّق پذير نيست، و اينکه آيه اگر چه در موضوع انفاق مال است لکن در اخبار بسيار از ائمه عليهم السلام که در برهان نقل کرده شامل جميع عبادات مثل نماز، روزه، حج و نحوها که استشهاد باين آيه فرموده‌اند استفاده ميشود که ذکر انفاق مالي از باب مثال است.
چنانچه از حضرت صادق عليه السّلام روايت ميکند که فرمود
(اذا احسن عبد المؤمن عمله ضاعف اللّه تعالي عمله لکل‌ّ حسنة سبع مائة و ذلک قول اللّه و اللّه يضاعف لمن يشاء فاحسنوا اعمالکم لثواب اللّه فقلت ما الاحسان قال اذا صلّيت فاحسن رکوعک و سجودک و اذا صمت فتوق کلّما فيه فساد صومک و اذا حججت فتوق ما يحرم عليک في حجّک و عمرتک و کل‌ّ عمل تعمله للّه فليکن نقيّا من الدنس)
و قريب باين مضمون اخبار ديگري است.
کَمَثَل‌ِ حَبَّةٍ کاف کمثل زائده نيست بلکه مراد مثل اينکه مثل مثل او است و از همين نکته ممکن است استفاده عموم کرد که همين نحوي که براي اعمال صالحه ميشود مثل بحبّة زد ميشود مثل بانفاق زد تمام از يک وادي است و مراد از حبّة دانه گندم است.
أَنبَتَت سَبع‌َ سَنابِل‌َ که يک دانه گندم هفت خوشه بروياند، و توهم اينکه اينکه واقعيت ندارد بسيار فاسد است. زيرا اولا در همين اصفهان خودمان بعض رعايا مشاهده کرده‌اند در بعض مواقع. و ثانيا مجرد امکان کافي است براي مثل.
فِي کُل‌ِّ سُنبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ که هفت سنبله هفت صد حبة ميشود پس يک درهم
جلد 3 - صفحه 37
انفاق هفتصد درهم ميشود.
وَ اللّه‌ُ يُضاعِف‌ُ لِمَن يَشاءُ بعضي گفتند مراد ضعف هفتصد است که هزار و چهار صد باشد. بعضي گفتند اضعاف مضاعف الي ما شاء الا بعضي گفتند ما زاد از هفتصد.
لکن از اخبار استفاده ميشود که اينکه جمله بيان جمله قبل است، يعني يک درهم هفتصد شدن يا يک حبّة هفتصد برابر شدن از جهت اينکه است که خداوند يک درهم را مثلا زياد ميفرمايد و مضاعف ميکند تا هفتصد برابر چنانچه در حديث سابق تصريح فرمود
(لکل‌ّ حسنة سبعمائة و ذلک قول اللّه و اللّه يضاعف لمن يشاء)
و از امالي شيخ از حضرت باقر عليه السّلام
(اذا احسن العبد المؤمن ضاعف اللّه عمله بکل‌ّ حسنة سبع مائة ضعف فذلک قوله عزّ و جل‌ّ و اللّه يضاعف لمن يشاء)
و در حديث عياشي از حضرت صادق عليه السّلام
(اذا احسن المؤمن عمله ضاعف اللّه عمله بکل‌ّ حسنة سبعمائة ضعف فذلک قول اللّه و اللّه يضاعف لمن يشاء).
وَ اللّه‌ُ واسِع‌ٌ قدرتش و رحمتش و فضل و کرمش وسعت دارد هر چه حکمت اقتضاء کند مضايقه ندارد.
عليم بخصوصيات عمل و نيات عامل و قابليت هر يک چه مقدار از تفضل است، عالم است.
[تنبيه]
اينکه آيه شريفه در مقام تحديد نيست که يک هفتصد بلکه در مقام کثرت است بمقدار تفاوت درجات ايمان و اخلاق و کيفيات اعمال مثوبات عمل تفاوت پيدا ميکند بسا الي غير النهاية ميرسد. و نيز مراد از کثرت عين آن جنس نيست که گندم را هفتصد برابر گندم دهد و درهم را هفتصد درهم بلکه مراد اينست که هر عملي استحقاق هر مقدار مثوبتي دارد خداوند تفضلا زائد بر اينکه مقدار تا هفتصد برابر عنايت ميفرمايد هر چه پاکتر و خوب تر باشد بقدري که قابل تفضل باشد و لو همين مقدار اوليه هم
جلد 3 - صفحه 38
از روي فضل است نه استحقاق زيرا حقي از براي عبد بر گردن مولي نيست چنانچه قبلا متذکر شديم بلکه هم در دنيا و هم در آخرت اضعاف مضاعف عنايت ميفرمايد