«أَحْصُوا» از «احصاء» به معناى شمارش و اصل آن، «حِصى» به معناى سنگريزه است، زيرا در قديم با ريگ و سنگريزه، حساب را نگه مى‌داشتند. «1»
مراد از «بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ»، زنا دادن يا آزار اهل خانه است که مجوّز اخراج همسر مطلّقه از خانه مى‌شود. «2»
از زمانى که مرد همسرش را طلاق مى‌دهد، زن بايد تا سه بار عادت ماهيانه و پاک شدن از آن صبر کند و سپس اگر خواست شوهر ديگرى اختيار کند. به اين فاصله زمانى، «عده» مى‌گويند و زن بايد خود حساب آن را داشته باشد. در دوره عدّه، مرد وظيفه دارد نفقه همسر مطلقه را پرداخت کند و نمى‌تواند او را در طلاق رجعى از منزل خارج کند. البتّه در اين صورت، زن نيز نمى‌تواند بدون اجازه مرد از منزل خارج شود.
در دوران عدّه، مرد حق دارد به همسر خود رجوع کند و زندگى را دوباره از سرگيرند، بدون آنکه نياز به اجراى عقد مجدّد باشد. شايد يکى از فلسفه‌هاى قراردادن عدّه و اين فاصله سه ماهه براى زن، آن هم در خانه شوهر، همين امکان بازگشت باشد تا جدايى به آسانى و شتاب‌زده محقّق نشود. «لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذلِکَ أَمْراً»
اسلام براى جلوگيرى از طلاق بى مورد، محدوديت‌هايى را وضع کرده است. از جمله آن که رجوع به همسر بعد از سه بار طلاق، ديگر حرام ابدى مى‌شود و نمى‌توانند رجوع کنند، پس از آن تنها با وجود محلّل مى‌تواند دوباره او را به عقد خود درآورد. در حديث مى‌خوانيم که امام رضا عليه السلام در مورد دليل نياز به محلّل فرمودند: تا مردم، طلاق را سبک و ساده نپندارند: «لئلا يوقع النّاس الاستخفاف بالطّلاق» «3»
قرآن مى‌فرمايد: «فَإِمْساکٌ بِمَعْرُوفٍ» يا با خوبى همسرتان را نگاه داريد، «أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ» يا با نيکى از هم جدا شويد و هيچ‌کس حق ندارد زن را با بدرفتارى نگاه دارد که در اين صورت حاکم اسلامى از زن حمايت مى‌کند.
«1». تفسير روح المعانى.
«2». تفسير نورالثقلين.
«3». عيون‌الاخبار، ج 2، ص 85.
جلد 10 - صفحه 96
نگاهى به مسئله طلاق
در اسلام، مبغوض‌ترين حلال‌ها، طلاق است. «1» پيامبر گرامى اسلام مى‌فرمايد: ازدواج کنيد و طلاق ندهيد که با طلاق، عرش خدا به لرزه در مى‌آيد: «تزوّجوا و لا تطلّقوا فانّ الطلاق يهتزّ منه العرش» «2» البته طلاق يک راه حلّ و گاهى ضرورت است.
در مورد چگونگى طلاق چند نظريه وجود دارد:
الف) طلاق، بايد به راحتى قابل انجام و بدون هيچ قيدى باشد که اين امر مورد سوء استفاده افراد هوسباز و عيّاش قرار مى‌گيرد، و زن را فقط براى هوس‌هاى زود گذر خود مى‌خواهند.
ب) طلاق بايد به کلّى ممنوع باشد که کليسا طرفدار اين نظريه است. در حالى که ممنوعيّت طلاق سبب مى‌شود تا مردان و زنانى که با هم توافق ندارند، تا پايان عمر بسوزند و بسازند و يا مخفيانه همسر ديگرى اختيار کنند.
ج) طلاق بايد به دست زن باشد. در اين فرض آمار طلاق بالا مى‌رود، زيرا زنان عاطفى‌تر و زود رنج‌ترند و در برخورد با مشکلات زندگى، اقدام به طلاق مى‌کنند و زندگى‌هاى بسيارى به اندک رنجى از هم متلاشى مى‌گردد.
د) طلاق بايد به دست مرد باشد، امّا در چارچوب قانون و با نظارت کامل حاکم اسلامى که مسئول جلوگيرى از ظلم وبرقرارى عدالت است. البتّه در مواردى که زن متقاضى طلاق است، حاکم اسلامى به تقاضاى او رسيدگى کرده و در صورت لزوم، حکم به طلاق و جدايى مى‌دهد.
در اسلام، طلاق بايد تابع شرايط و قوانين خاص باشد و به مسائل اخلاقى پاى بند باشد. همان گونه که جنگ با دشمن نيز شرايط دارد و حق نداريد آب آشاميدنى را مسموم و درختان را نابود سازيد و يا به کودکان و زنان و سالمندان و اسرا ظلم نماييد.
«1»
. وسايل الشيعه، ج 15، ص 266.
«2». وسايل الشيعه، ج 15، ص 268.
جلد 10 - صفحه 97
عوامل و زمينه‌هاى اختلاف و جدايى
1. بداخلاقى
از مهم‌ترين عوامل طلاق، بد اخلاقى زن و شوهر نسبت به يکديگر است. در روايت مى‌خوانيم که حضرت على عليه السلام فرمود: هر کس بد اخلاق باشد، خانواده‌اش آزرده خواهند شد.
«من ساء خلقه ملّهُ اهله» «1»
2. هوس رانى
اسلام، به زنان و مردان سفارش مى‌کند که از چشم چرانى و نگاه به نامحرم به قصد لذت خوددارى کنند و علاوه بر آن به زنان توصيه مى‌کند که خود را از نامحرمان بپوشانند و در اجتماع به جلوه‌گرى و دلربايى نپردازند.
امام صادق عليه السلام فرمود: چه بسا نگاهى کوتاه که حسرت و پشيمانى طولانى را به دنبال دارد. «کم من نظرةٍ اورثت حسرةً طويلة» «2»
و در حديث ديگرى فرمودند: نسبت به زنان مردم عفاف داشته باشيد تا عفت زنان شما حفظ شود. «عفّوا عن نساء الناس يعفّ عن نساءکم» «3»
در روايات آمده است که در زمان حضرت داود عليه السلام، مردى با زنى رابطه نامشروع داشت.
خداوند به آن زن الهام کرد که به مرد بگويد: هر وقت متعرّض زنى شوى، مردى هم متعرّض زن تو خواهد شد. هنگامى که آن مرد به خانه بازگشت، غريبه‌اى را نزد همسر خود يافت. او را دستگير و نزد حضرت داود آورد و شکايت کرد. خداوند به حضرت داود وحى کرد که به او بگو:
از هر دست بدهى، از همان دست مى‌گيرى. «4»
3. بى‌توجّهى زن و مرد به نيازهاى يکديگر
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله مى‌فرمايند: در پيشگاه خداوند متعال نشستن مرد نزد همسرش، از اعتکاف در مسجد من محبوب‌تر است. «جلوس المرء عند عياله احبُّ الى اللّه تعالى من
«1». ميزان الحکمة، حديث 5103.
«2». کافى، ج 5، ص 559.
«3». امالى شيخ صدوق، ص 238.
«4». من لايحضره الفقيه، ج 4، ص 22.
جلد 10 - صفحه 98
الاعتکاف فى مسجدى هذا» «1»
امام صادق عليه السلام فرمود: سزاوار نيست که زن رسيدگى به خود نکند و از آراستگى و زيبائى که سبب شيرين شدن زندگى خانوادگى است دست بردارد. «لاينبغى للمرئة ان تعطّل نفسها» «2»
حسن بن جهم مى‌گويد: امام کاظم عليه السلام را در حالى که موهاى خود را رنگ کرده بود مشاهده کردم. امام عليه السلام که تعجّب مرا ديدند فرمودند: آراستگى شوهر بر عفّت زنان مى‌افزايد و زنانى عفت را کنار مى‌گذارند که شوهرانشان آراستگى ظاهر را ترک مى‌کنند. «ان التهيئة ممّا يزيد فى عفّة النّساء و لقد ترک النّساء العفة لترک ازواجهن التهيئة»، سپس فرمودند: همان گونه که شما نمى‌پسنديد همسرانتان را بدون آراستگى ببينيد، آنان نيز همين گونه‌اند. «3»
راه‌هاى حلّ اختلاف پيش از طلاق
1. دادگاه خانوادگى
اسلام سفارش نموده است که در موارد اختلاف بين زن و شوهر، افراد دلسوزى از هر دو طرف به عنوان حَکَم انتخاب شوند و مورد اختلاف را بررسى و آن را رفع نمايند.
در اين شيوه، اختلافات پيش آمده در همان مراحل اوّليه حل مى‌شوند و کار زوجين به طلاق و دادگاه کشيده نخواهد شد. «وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِها ...» «4»
2. حضور دو شاهد عادل
بر اساس احکام اسلام، براى انجام طلاق بايستى دو شاهد عادل حضور يابند و طلاق را گواهى نمايند که اين امر، مانعى بر سر راه طلاق خواهد بود زيرا:
اوّلًا: کراهت و قبح طلاق در جامعه سبب مى‌شود که افراد معمولًا از اين که شاهد و گواه بر طلاق و از هم پاشيدن خانواده‌اى باشند، خوددارى کنند.
«1». ميزان الحکمة، حديث 7884.
«2». مجموعه ورّام، ج 2، ص 121.
«3». کافى، ج 5، ص 567.
«4». نساء، 35.
جلد 10 - صفحه 99
ثانياً: افرادى که به عنوان شاهد و گواه دعوت مى‌شوند، سعى در برقرارى آشتى و صلح بين زوجين دارند.
3. قرار دادن عدّه
عدّه در واقع تأخير از زمان تصميم تا اقدام است. اسلام به مردان دستور مى‌دهد که همسران مطلّقه خود را تا پايان زمان عدّه در خانه نگاهدارى کنند و هزينه‌هاى آنان، اعم از خوراک و پوشاک را بر عهده گيرند. طبيعى است که معاشرت و مصاحبت مرد با همسر مطلّقه در طىّ اين مدّت سبب مى‌گردد که هيجان آنها فروکش نموده و با فرصت و دقّت بيشترى به پيامدهاى طلاق بينديشند و چه بسا در اين مدّت زوجين زندگى مشترک را دوباره از سر گيرند.
امام باقر عليه السلام مى‌فرمايد: زن طلاق داده شده که در خانه شوهر است، خود را آرايش کند و عطر بزند و لباس‌هايى که مرد دوست دارد بپوشد، تا با عقل و درايت بيشترى تصميم بگيرند و دوباره به همسرش رجوع کند و زندگى را از سر بگيرند. «المطلقة تکتحل و تختضب و تطيب و تلبس ما شانت من الثياب، لان اللّه عزّ و جلّ يقول لعلّ اللّه يحدث بعد ذلک امراً لعلّها ان تقع فى نفسه فيراجعها» «1»
فلسفه عدّه طلاق
شکى نيست که تمام احکام الهى داراى حکمت و مصلحتى است که با انجام و ترک آن عمل مى‌توان به آن رسيد يا از مفاسدى جلوگيرى کرد، گرچه همه آن را ندانيم. از جمله دستور به عدّه نگه داشتن زن به هنگام طلاق است که با کمى تفکّر مى‌توان حکمت‌هايى براى آن بيان کرد:
1. حفظ حريم زوجيّت. اسلام ازدواج را امرى مقدس مى‌داند و براى آن حريم و شعاعى قائل است و نگاهداشتن عدّه سبب حفظ اين حريم خواهد بود.
2. نَسب فرزندان. عدّه نگاهداشتن سبب مى‌شود تا از اختلاط نطفه شوهران مختلف جلوگيرى شود و نسبت فرزند به پدر خود که سرچشمه حقوق فراوانى است، حفظ گردد.
«1». تفسير نورالثقلين، ج 5، ص 352.
جلد 10 - صفحه 100
3. مهلتى براى بازگشت دوباره به زندگى.
علاوه بر آنکه رجوع مرد به همسرى که طلاق داده، مزايايى بر ازدواج مجدّد دارد از جمله:
الف) زندگى با همسر جديد نياز به تجربه جديد دارد، ولى زندگى با همسر سابقش، زندگى همراه با تجربه است.
ب) رفتن به سراغ همسر جديد، هزينه‌هاى جديدى را بر عهده مرد قرار مى‌دهد.
ج) گاهى بازگشت به زندگى قبلى، موقعيّت اجتماعى زن و مرد را در جامعه حفظ مى‌کند و کدورت‌هايى را که در اثر طلاق بوجود مى‌آيد، برطرف مى‌کند.
د) فرزندانى که کانون گرم خانوادگى آنها در اثر طلاق متلاشى شده بود، دوباره به آغوش خانواده باز مى‌گردند و لطمه‌ى روحى که در اثر طلاق خورده‌اند، جبران مى‌شود.
ه) گاهى بازگشت به زندگى، روحيه گذشت و صبر و ايثار را در زندگى شکوفا مى‌کند.